Λεπτομέρειες

ngnm

Ιστορία Κοινωνικών Κινημάτων

02 Σεπτεμβρίου 2025

Βαγγέλης Μάντζαρης
https://doi.org/10.12681/grsr.242

Παρότι τα τελευταία χρόνια η ελληνική ιστοριογραφία εμπλουτίστηκε από καινούργιες θεωρητικές και εμπειρικές μελέτες για το εργατικό κίνημα και τις πολιτικές και κοινωνικές διαστάσεις του, 1 πολύ ελάχιστη -αν όχι ανύπαρκτη- είναι η έρευνα πάνω στην ιστορία και πρακτική των Ελλήνων εργατών και των οργανώσεών τους στις χώρες μετανάστευσης. Είναι άγνωστο, για παράδειγμα, ότι ένας μεγάλος αριθμός Ελλήνων γουναράδων στην Αμερική αποτελούσε «παράρτημα» του Κομμουνιστικού Κόμματος των ΗΠΑ 2 ή ότι οι Έλληνες αποτελούσαν το κυριότερο εργατικό στρώμα σε χώρες σαν την Αίγυπτο κατά την περίοδο 1860 - 80 3 και το Σουδάν στις αρχές του 20ού αιώνα. 4

Ζώντας μέσα σε κοινωνικούς σχηματισμούς με διάφορους βαθμούς καπιταλιστικής ανάπτυξης, η ελληνική εργατική τάξη δρούσε κύρια κατά δύο τρόπους: (α) Σαν μια εθνική οντότητα της οποίας τα κοινά γλωσσικά ή θρησκευτικά χαρακτηριστικά και οι κοινές παραδόσεις αποτελούσαν τους βασικούς ενωτικούς μοχλούς αναφοράς, όπως π.χ. στην περίπτωση της Αιγύπτου ή του Σουδάν, όπου η «εθνική συνείδηση» δημιούργησε με μεγάλη επιτυχία το θεσμό των «κοινοτήτων», έχτισε εκκλησίες και σχολεία και προσπάθησε να δυναμώσει με κάθε τρόπο τη σχέση ανάμεσα σε «Διασπορά» και «εθνικό κέντρο», (θ) Σαν μια κοινωνική ομάδα με ειδικά οικονομικά και πολιτικά χαρακτηριστικά, μ’ άλλα λόγια σαν μια προέκταση της ντόπιας εργατικής τάξης ή σαν «υποσύνολό» της, όπως έγινε σε μεγάλο βαθμό στην Αμερική όχι μόνο με τους γουναράδες αλλά και με τους εργάτες των σιδηρο δρόμων.5

Το άρθρο μας θα δείξει ότι στην περίπτωση των εργατών στα μεταλλωρυχεία της Νότιας Αφρικής και τα δύο αυτά στοιχεία αποτέλεσαν τους βασικούς μοχλούς δράσης. Από τη μια μεριά, δηλαδή, οι Έλληνες εργάτες στη Νότια Αφρική συσπειρώθηκαν γύρω απ’ τους θεσμούς που δημιουργήθηκαν από τους ίδιους τους πρώτους Έλληνες μετανάστες, κι από την άλλη παράλληλα οργανώθηκαν σε μια κοινωνική ομάδα με σκοπό να παλέψουν για τα συμφέροντά τους, που, σε συγκεκριμένες ιστορικές περιόδους, τους έφεραν αντιμέτωπους όχι μόνο με τους καπιταλιστές της εποχής, αλλά και με την ίδια την εργατική τάξη ή ομάδες της. Ας αρχίσουμε όμως με μια μικρή ιστορική αναδρομή για να δούμε κάτω από ποιες συνθήκες οι Έλληνες μεταλλωρύχοι έφτασαν στο Τρανσβαάλ αυτή την περίοδο.

α) Μια μικρή ιστορική αναδρομή: Οι Έλληνες μεταλλωρύχοι στο Τρανσβαάλ

Οι πρώτοι Έλληνες μετανάστες στη Νότια Αφρική έφτασαν περίπου το 1840 ή 1850. Οι περισσότεροι ήταν ναυτικοί που ξεμπάρκαραν για διάφορους λόγους, κύρια στην περιοχή του Καίηπ Τάουν.6 Μαζική μετανάστευση βέβαια άρχισε πολύ αργότερα, κύρια μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και τη Μικρασιατική καταστροφή, 7 αλλά κατά την περίοδο του 1902 υπήρχαν περίπου 1000 Έλληνες στο Καίηπ Τάουν. Οι πιο πολλοί ήταν φυγάδες από το Τρανσβαάλ λόγω του πολέμου ανάμεσα στην Αγγλία και στον αυτόχθονα πληθυσμό των Μπόερς.

Μετά τον πόλεμο, οι δύσκολες συνθήκες που δημιουργήθηκαν στην Επαρχία του Ακρωτηρίου οδήγησαν τους περισσότερους Έλληνες στο Τρανσβαάλ, όπου το ιμπεριαλιστικό κεφάλαιο είχε διεισδύσει από την περίοδο του 1880 κι είχε δημιουργήσει ένα σχηματισμό που χαρακτηριζόταν από καθαρές καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής. Από τη μια μεριά, ο προκαπιταλιστικός τρόπος παραγωγής στον αγροτικό τομέα αδυνατούσε να απορροφήσει μια μεγάλη φτηνή μάζα εργατικών χεριών που η μόνη τους...

Περισσότερα …