Η πρώτη, στην ελληνική κινηματογραφική ιστορία, ταινία «κοινωνικού ενδιαφέροντος και αποτύπωσης», και μάλιστα βωβή, γεννήθηκε πριν από 93 χρόνια, με αυτόν ακριβώς τον, τολμηρό, τίτλο. Και θα ήταν ενδιαφέρον να βλέπαμε, σε αυτό το εξαίρετο προγονικό δείγμα ελληνικού νεορεαλισμού, αν έχουν αλλάξει πολλά από τότε μέχρι την «Κοινωνική σαπίλα» των… ημερών μας.
Η ταινία του Κωνσταντινοπολίτη (πρόσφυγα, στα 14 του, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή) Στέλιου Τατασόπουλου, που αποδήμησε πριν από 25 χρόνια, γυρίστηκε λίγο πριν τη δεύτερη πρωθυπουργία του καινοτόμου πολιτικού και κοινωνιολόγου Αλέξανδρου Παπαναστασίου και την κυβέρνησή του, των «έξι ημερών», προτού αναλάβει ξανά ο Ελευθέριος Βενιζέλος και, αμέσως μετά, ο Παναγής Τσαλδάρης.
Βωβή και ασπρόμαυρη «έβαλε» για πρώτη φορά σε ελληνικά κινηματογραφικά πλάνα απεργίες και βίαιη καταστολή από την αστυνομία, νταβατζήδες που εξασκούσαν την εξουσία τους παρέα με τα όργανα του κράτους και τους παρακρατικούς, ιερόδουλες και κουτσαβάκια, βάρβαρες συλλήψεις, διώξεις, χρήση ηρωίνης…
Αλλά, κυρίως, κατέγραφε εικόνες της παρακμής και της φτώχειας για το λαό της εργατιάς, που δεν προλάβαινε να σηκώσει κεφάλι, και τους πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, που ακόμη «τουρκόσπορους» τούς φώναζαν – αφού πρώτα είχαν περάσει, όπως σήμερα, αντιμεταναστευτικό νόμο, που τούς κυνηγούσε αδίστακτα ως «υπαίτιους» για την κατάντια… Για να θυμόμαστε και, ίσως, να μαθαίνουμε από την Ιστορία.
Τι «έλεγε» το στόρι της – καταγγελτικής για την ανελευθερία, εντέλει – ταινίας «Κοινωνική σαπίλα»;
Ένας φτωχός φοιτητής, ο Ντίνος Βρισθένης (ο ίδιος, ο σκηνοθέτης, Στέλιος Τατασόπουλος), εγκαταλείπει τις σπουδές του λόγω οικονομικών δυσκολιών και αναζητά εργασία. Καταφέρνει να προσληφθεί ως ηθοποιός σε θίασο, όπου ερωτεύεται την πρωταγωνίστρια Νίκη (Δανάη Γρίζου).
Όταν εκείνη ενδίδει στις… ορέξεις βιομήχανου, απογοητευμένος, εγκαταλείπει το θέατρο. Η φτώχεια τόν οδηγεί στις γραμμές του προλεταριάτου και προσλαμβάνεται ως καπνεργάτης (είμαστε τέσσερα χρόνια πριν τις Μέρες του ’36, που αποτύπωσε μαγικά στη μεγάλη οθόνη ο Θόδωρος Αγγελόπουλος και από τις ματοβαμμένες κινητοποιήσεις των καπνεργατών, που ενέπνευσαν τον ποιητή Γιάννη Ρίτσο και αργότερα το Μίκη Θεοδωράκη στον θρυλικό «Επιτάφιό» τους).
«Εκεί, έρχεται αντιμέτωπος με την εκμετάλλευση των εργατών, συμβάλλει στην ίδρυση του συνδικάτου και ηγείται του αγώνα για κοινωνική δικαιοσύνη, αδιαφορώντας για τις ανηλεείς διώξεις της αστυνομίας», κατέγραφε πριν χρόνια το Τελλόγλειο Ίδρυμα της Θεσσαλονίκης για την ταινία.
«Διώκεται και φυλακίζεται ως συνδικαλιστής και, όταν βγαίνει, απαρνείται το παρελθόν του (σ.σ.: αφού πρώτα σώζει τη Νίκη, που έχει καταλήξει στα χέρια μαστροπών) και αποφασίζει να πολεμήσει την κοινωνική σαπίλα».
Έτσι, για την ιστορία, στη διανομή της «Κοινωνικής σαπίλας» συμμετέχουν, στην πρώτη τους κινηματογραφική εμφάνιση, η μετέπειτα αγωνίστρια του ΕΑΜ, σύζυγος του Κώστα Χατζηχρήστου και σταρ του μουσικοχορευτικού θεάτρου, Καίτη Ντιριντάουα, και η –εκ Γιοχάνεσμπουργκ- Τζόλυ Γαρμπή, ως χορεύτρια.
Η ταινία του 1932 είχε θεωρηθεί χαμένη μέχρι τα μέσα του ‘80, όταν ανακαλύφθηκαν υλικά που οδήγησαν στην πρώτη αποκατάσταση, σε έγχρωμο ενδιάμεσο αρνητικό, το 1989. «Πρωτοργανώθηκε» ως κόπια εργασίας το 2009, εννέα χρόνια μετά την αποδημία του δημιουργού της, Στέλιου Τατασόπουλου, σκηνοθέτη 27 συνολικά ταινιών ως το 1972.
Και η τελική κόπια βελτιώθηκε, σε συνεργασία με την Documenta 14: Learning from Athens, το 2017, όταν η Μαρία Κομνηνού, εκ μέρους της Ταινιοθήκης, τήν παρουσίαζε ολοκληρωμένη και με μουσική από τον Κωνσταντίνο Βήτα στη διεθνή έκθεση Documenta, στο Κάσελ της Γερμανίας (την εποχή που πήγαιναν για κλείσιμο τα ιστορικά «ΝΕΑ» και ο ΔΟΛ).
Όσο για τον Στέλιο Τατασόπουλο, υπήρξε μαθητής, ως ηθοποιός, των μεγάλων Δημήτρη Ροντήρη και Αιμίλιου Βεάκη και, ως κινηματογραφιστής, των περίφημων αδελφών Γαζιάδη, ένας από τους οποίους υπέγραφε τη φωτογραφία στην «Κοινωνική σαπίλα». Μαζί με τους Γιώργο Φούντα («Στέλλα, κρατάω μαχαίρι») και Μιχάλη Νικολινάκο ίδρυσε το Σωματείο Καλλιτεχνών Κινηματογράφου, μέσα στην Κατοχή!
Με το Γιώργο Φούντα πρωταγωνιστή, γύρισε είκοσι χρόνια μετά την «Κοινωνική σαπίλα», την ταινία «Μαύρη γη» (1952), για τη σκληρή ζωή στα σμυριδωρυχεία στην Απείρανθο της Νάξου, βραβεύτηκε και καταχωρίσθηκε οριστικά στον ελληνικό κινηματογραφικό νεορεαλισμό.
Η δε κοινωνική σαπίλα, ξέρουμε ως πού έφτασε…
*Πηγή: Παύλος Αγιαννίδης/Facebook
**Στη φωτογραφία η Δανάη Γρίζου, σε στιγμιότυπο από την «Κοινωνική Σαπίλα» (Αρχείο της Ταινιοθήκης της Ελλάδος).
