Victor Osprey*
Τα συγκεντρωμένα πολιτικά γραπτά του Γερμανού αναρχικού Erich Muhsam αποκαλύπτουν πολλά όχι μόνο για τις ιδέες του, αλλά και για την αξιοσημείωτη ζωή και εποχή στην οποία έζησε.
«Διαπράχθηκε μια ντροπιαστική και αποτρόπαια πράξη. Η ιστορία του Χριστού επαναλήφθηκε με φρικτό τρόπο. Όλοι όσοι μοιράζονται την καρδιά και το πνεύμα τους με την καρδιά και το πνεύμα του Καρλ Λίμπκνεχτ και της Ρόζα Λούξεμπουργκ πρέπει να στέκονται με τα μαλλιά τους τεντωμένα, με δάκρυα στα μάτια και με μια καυτή ντροπή όταν σκέφτονται τις μελλοντικές γενιές... Η Ρόζα Λούξεμπουργκ ήταν η φλόγα της επανάστασης. Οι εχθροί της το ήξεραν αυτό. Την φυλάκισαν αμέσως με την έναρξη του πολέμου. Το εύθραυστο σώμα της σύρθηκε από φυλακή σε φυλακή. Υπέμεινε όλες τις ταπεινώσεις και τις θυσίες δυνατά και γενναία, έχοντας εμπιστοσύνη ότι θα έφτανε η μέρα της σωτηρίας, η μέρα που θα κατέρρεε η στρατιωτική οικονομία και που θα ξεσηκωνόταν ο λαός. Αυτή η μέρα ήρθε. Ο Λίμπκνεχτ και η Λούξεμπουργκ απελευθερώθηκαν και ανέλαβαν αμέσως την ηγεσία της επανάστασης. Δουλεύοντας ακούραστα, χωρίς να ανησυχούν για την υγεία τους ή να φοβούνται τους εχθρούς τους, γεμάτοι από το όραμα του σοσιαλισμού και της ελευθερίας της ανθρωπότητας, έκαναν το καθήκον τους ως επαναστάτες και ως αληθινοί φίλοι του λαού».
Αυτά έγραψε ο Γερμανός αναρχικός Erich Muhsam, σε ένα συγκινητικό αφιέρωμα στους δύο καλύτερους εκπροσώπους του γερμανικού σοσιαλιστικού κινήματος. Τα λόγια του είναι ακόμα πιο παθιασμένα και έντονα επειδή γράφτηκαν τόσο σύντομα μετά τη δολοφονία της Λούξεμπουργκ και του Λίμπκνεχτ από τα Freikorps.
Τα Freikorps ήταν μια δεξιά παραστρατιωτική οργάνωση που αφέθηκε ελεύθερη από τη γερμανική σοσιαλδημοκρατική κυβέρνηση για να καταπνίξει μια πιθανή σοσιαλιστική επανάσταση. Συνέχισαν να δολοφονούν πολίτες και ύποπτους «ανατρεπτικούς» με άγρια εγκατάλειψη. Οι μελλοντικοί ηγέτες των Ναζί θα προέρχονταν από τις τάξεις τους. Ο ιστορικός Ισαάκ Ντόιτσερ (Isaac Deutscher) θα αποτυπώσει σε μια φράση τις συνέπειες της δολοφονίας της Ρόζας Λούξεμπουργκ: «Με τη δολοφονία της η Γερμανία των Χοεντσόλερν γιόρτασε τον τελευταίο της θρίαμβο και η ναζιστική Γερμανία τον πρώτο της».
Ο Muhsam, ο οποίος διαδραμάτισε ηγετικό ρόλο στη Γερμανική Επανάσταση του 1918-1919, δεν είχε την ίδια τύχη, αλλά φυλακίστηκε για πέντε χρόνια. Οι προβληματισμοί του για την επανάσταση, καθώς και ένα ευρύ φάσμα άλλων θεμάτων σημαντικού ενδιαφέροντος, συγκεντρώνονται σε έναν τόμο που επιμελήθηκε και μετέφρασε ο Gabriel Kuhn. Με τίτλο «Απελευθερώνοντας την κοινωνία από το κράτος και άλλα κείμενα: A Political Reader», περιέχει όλα τα σημαντικά πολιτικά έργα του. Το βιβλίο καλύπτει θέματα που κυμαίνονται από τη σεξουαλικότητα και τη Βοημία έως την αποικιοκρατία και τον πόλεμο, ενσωματώνοντας άρθρα, ημερολογιακές καταχωρίσεις, επιστολές και άλλα.
Περισσότερο από ένας προικισμένος ταραξίας, ο Muhsam ήταν ένας ταλαντούχος συγγραφέας, καλλιτέχνης και τέλειος μποέμ, που ενδιαφερόταν για την πολιτιστική έκφραση και τον πειραματισμό εξίσου με τον κοινωνικό αγώνα. Αντίπαλος του καπιταλισμού και του πολέμου, υπερασπιστής των δικαιωμάτων των γυναικών και των ομοφυλόφιλων και εξέχουσα ελευθεριακή φωνή στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης, η ζωή και η εποχή του Muhsam παραμένουν εξαιρετικά ενδιαφέρουσες και σύγχρονες.
Ο Kuhn είναι άξιος συγχαρητηρίων για τη συμβολή του στην παρουσίαση και εκλαΐκευση του Muhsam και του έργου του στους αγγλόφωνους αναγνώστες. Όπως υποδηλώνει ο υπότιτλός του, το βιβλίο αυτό είναι σε μεγάλο βαθμό ένα πολιτικό αναγνωστικό, και η καλλιτεχνική παραγωγή του Muhsam απουσιάζει. Ωστόσο, αυτό είναι εύκολα προσβάσιμο στο διαδίκτυο στο erichinenglish.org για όσους αναζητούν την ποίηση και τα θεατρικά έργα του Muhsam.
Ταξινομημένα χρονολογικά, τα γραπτά του Muhsam κατατάσσονται σε κατηγορίες, τις οποίες ο πίνακας περιεχομένων χωρίζει σε ενότητες με τίτλους όπως «1904-1909: 1919-1924: Φυλάκιση», και «1924-1933: Βερολίνο». Στα ταξιδιωτικά του χρόνια, ο Muhsam διέσχιζε την Ευρώπη με τον στενό του φίλο -και πιθανό εραστή του- Johannes Nohl, επιδιώκοντας «να ικανοποιήσει την προσωπική του περιπλάνηση και να αναζητήσει μποέμικους κύκλους και ουτοπικές κοινότητες». Ως υπέρμαχος του ελεύθερου έρωτα, ο Muhsam ήρθε σε διαμάχη με τον μόνιμο φίλο, μέντορα και συναγωνιστή του αναρχικό Gustav Landauer, ο οποίος ήταν πιο κοινωνικά συντηρητικός όσον αφορά τη σεξουαλικότητα και την οικογενειακή ζωή.
Ο Muhsam βρισκόταν συχνά σε διαμάχη με άλλους αναρχικούς, καθώς οι αναρχικές του απόψεις ήταν σημαντικά πιο εκλεκτικές από την επικρατούσα τάση του γερμανικού αναρχισμού. Όπως εξηγεί ο Heinz Hug, που παρατίθεται στην εισαγωγή: «η ενσωμάτωση του συστήματος των συμβουλίων στο σώμα της αναρχικής φιλοσοφίας ήταν η πιο πρωτότυπη κίνηση του Muhsam... Σηματοδοτεί την προσπάθεια συγχώνευσης των αναρχικών, αναρχοσυνδικαλιστικών και μαρξιστικών πεποιθήσεων». Ο Muhsam δεν ήταν μόνο οπαδός της άμεσης δημοκρατίας με τη μορφή του συστήματος των συμβουλίων, αλλά είχε και άμεση εμπειρία, αφού συμμετείχε στα εργατικά και αγροτικά συμβούλια που εμφανίστηκαν κατά τη διάρκεια της επανάστασης στη Γερμανία.
Στο δοκίμιό του «Απελευθερώνοντας την κοινωνία από το κράτος» περιγράφει το σύστημα των συμβουλίων ως «την ομοσπονδιακή ενότητα όλων των εργαζομένων και καταναλωτών, από τις μικρότερες ομάδες ανθρώπων που μοιράζονται τα ίδια συμφέροντα μέχρι τις ευρύτερες οικονομικές συμμαχίες». Αυτό το σύστημα διασφαλίζει ότι «ο καθένας είναι υπόλογος σε όλους και όλοι είναι υπόλογοι στον καθένα σε ένα πνεύμα ίσων δικαιωμάτων και εθελοντικής λήψης αποφάσεων, χωρίς προνόμια ή εξουσία». Χωρίς ποτέ να αποδυναμώνει τις δικές του απόψεις, ο Muhsam είχε έντονη επιθυμία να ενώσει την εργατική τάξη και έτσι συνεργάστηκε με διάφορες αριστερές ομάδες και μη κομματικές οργανώσεις. Σε αυτές περιλαμβάνονταν αριστερές παρατάξεις του Γερμανικού Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος (SPD), του Γερμανικού Κομμουνιστικού Κόμματος (KPD), συμβουλιακοί κομμουνιστές και αναρχικοί. Το έκανε αυτό με έναν αξιοθαύμαστα μη… θρησκευτικό τρόπο, ενώ δεν έπαψε ποτέ να ασκεί σφοδρή κριτική στους περιορισμούς όλων αυτών των διαφορετικών τάσεων. Και όταν τα πράγματα πήγαιναν πολύ μακριά, όπως όταν η οργάνωση αλληλεγγύης Rote Hilfe Deutschlands (Κόκκινη Βοήθεια Γερμανίας) είχε αναμφίβολα γίνει κάτι περισσότερο από μια βιτρίνα του Κομμουνιστικού Κόμματος, ο Muhsam παραιτήθηκε από μέλος.
Χωρίς να ενδιαφέρεται στενά για τη γερμανική πολιτική, ο Muhsam εξέτασε τις διεθνείς υποθέσεις από μια διεθνιστική σκοπιά. Μετά από μια εξέγερση στη Δυτική Ιάβα το 1926, ο Muhsam έγραψε: «Στη Γερμανία, πολλές φωνές ζητούν από την Κοινωνία των Εθνών να εκχωρήσει αποικίες. Αποικίες για τη Γερμανία; Περισσότεροι από δύο εκατομμύρια Γερμανοί εργάτες είναι άνεργοι. Οι υπόλοιποι εργάζονται για μισθούς που είναι περίπου σαράντα τοις εκατό κάτω από τα προπολεμικά επίπεδα. Ό,τι κάνουν οι Ολλανδοί ιδιοκτήτες φυτειών στην Ιάβα, το κάνουν οι Γερμανοί καπιταλιστές στη χώρα τους. Η Γερμανία δεν χρειάζεται αποικίες - η Γερμανία χρειάζεται τους ανθρώπους της Ιάβας!»
Όσον αφορά την υπόθεση των Sacco και Vanzetti, δύο ιταλογεννημένων Αμερικανών αναρχικών που δικάστηκαν και εκτελέστηκαν για φόνο με βάση εξαιρετικά αμφίβολα στοιχεία, ο Muhsam σημείωσε: «η διαβόητη μεταχείριση των Sacco και Vanzetti... αποδεικνύει ότι η χώρα με την πιο ανεπτυγμένη τεχνολογία είναι επίσης η χώρα με τη λιγότερο ανεπτυγμένη ηθική».
Πολυάριθμες τεκμηριωμένες παρατηρήσεις του Muhsam εντυπωσιάζουν τον αναγνώστη που μελετά αυτόν τον τόμο και αξίζει να παρατεθούν. Για παράδειγμα, η γνώμη του για την πατριαρχία: «Η πατριαρχική εξουσία στο σπίτι έδωσε ηθικό καθαγιασμό στην ιερατική εξουσία στην εκκλησία, στην κυβερνητική εξουσία στο κράτος και στην καπιταλιστική εξουσία στην οικονομία». Ή, για τον φασισμό: «μια επιτηδευμένη προσπάθεια να σωθεί ένα καπιταλιστικό σύστημα που παλεύει, συνδυάζοντας την αρχαία τυραννία με τη σύγχρονη τεχνολογία».
Υπάρχει ακόμη και η περιστασιακή έκλαμψη χιούμορ, εμφανής από αυτή την ημερολογιακή καταχώρηση του 1911: «Πώς είναι δυνατόν εγώ, ένας άντρας που -και είμαι αρκετά πεπεισμένος γι' αυτό- είναι ένας ερωτικός ειδικού τύπου, να έχω τόσο λίγη τύχη με τις γυναίκες; Η φύση δεν φαίνεται να ξέρει τι κάνει». Ο Muhsam παντρεύτηκε την Kreszentia «Zenzl» Elfinger το 1915, η οποία παρέμεινε σύντροφος της ζωής του.
Με την άνοδο των Ναζί στην εξουσία, ο Muhsam -δημοκρατικός σύμβουλος, Εβραίος, αναρχικός- αποτέλεσε άμεσο στόχο, ιδίως επειδή συνέχισε ακούραστα να κάνει εκστρατεία εναντίον τους. Συνελήφθη στα τέλη Φεβρουαρίου του 1934 και μεταφέρθηκε σε πολλές φυλακές και στρατόπεδα συγκέντρωσης, ενώ παράλληλα ταπεινωνόταν και βασανιζόταν. Το πρωί της 10ης Ιουλίου 1934, ο Muhsam βρέθηκε απαγχονισμένος στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Oranienburg. Ο θάνατός του χαρακτηρίστηκε επισήμως ως αυτοκτονία, αλλά τα στοιχεία δείχνουν ότι δολοφονήθηκε.
Ο Muhsam δεν ξεχάστηκε, και σε έναν φόρο τιμής στη μνήμη και το παράδειγμά του, κατά τη διάρκεια της Ισπανικής Επανάστασης, Γερμανοί και Σκανδιναβοί εθελοντές σχημάτισαν μια μικρή μονάδα με την ονομασία Centuria Erich Muhsam.
Η ιστορία της τύχης της Zenzl Muhsam μετά τον θάνατο του συζύγου της είναι μια συναρπαστική ιστορία. Περιλαμβάνει τη σοβιετική κυβέρνηση και τον επιφανή αναρχοσυνδικαλιστή Ρούντολφ Ρόκερ, ο οποίος ήταν καλός φίλος του Erich και της συζύγου του, και περιέχεται σε ένα παράρτημα του βιβλίου.
Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Erich Muhsam αποθεώθηκε επίσημα από τη σταλινική Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας (ΛΔΓ) στην Ανατολική Γερμανία για τον αντιφασισμό του, και μάλιστα δρόμοι και πλατείες πήραν το όνομά του. Ο αναρχισμός του, ωστόσο, απορρίφθηκε ως «ανώριμος». Είναι καλύτερο να αφήσουμε την τελευταία λέξη σε μια εύγλωττη δήλωση του «ανώριμου» αναρχισμού του Muhsam: «Η ιδέα της ελευθερίας χρειάζεται τη συμμαχία όλων των ανδρών και γυναικών που έχουν αναγνωρίσει την αναγκαιότητα της αναρχίας ως θεμέλιο της κοινωνικής ζωής και που είναι αποφασισμένοι να την υλοποιήσουν σε μια ομοσπονδία στην οποία οι αξίες της ατομικότητας, των ίσων δικαιωμάτων και της εθελοντικής λήψης αποφάσεων είναι μία. Όσο περισσότεροι άνθρωποι ενωθούν για να επιτελέσουν αυτό το έργο, τόσο πιο γρήγορα η κοινωνία θα απελευθερωθεί από το κράτος».
Αναφορές
Kuhn, G (επιμ.) 2011, Liberating Society From The State And Other Political Writings: A Political Reader, PM Press, Oakland.
*Μετάφραση: Ούτε Θεός Ούτε Αφέντης.
