Σοφία Πολίτου Βερβέρη
Βρίσκω αντικείμενα που υποδηλώνουν
σχεδιασμό σε τοπία ακόμη αδιάβρωτα.
Με όλη τη σκοτεινή ύλη του σύμπαντος
μαζεμένη στο ένα πνεμόνι,
εξετάζω τα γενετικά μοτίβα
που μαρτυρούν πότε οι άνθρωποι
έμαθαν για πρώτη φορά να μιλούν,
σε ανοιχτές εκτάσεις
ή μέσα σε μισοσκότεινα καταφύγια.
Πώς η κατάρρευση ενός άστρου
έγινε ένα απροσδόκητο κέντρο βάρους,
μια αόρατη κόλλα
που κράτησε τους πληθυσμούς ενωμένους
ώσπου να γεννηθούν
κοινοί ήχοι και νοήματα.
Είμαστε μαζί όσο αποτυγχάνουν
οι ανεπιθύμητες παρεμβολές
να διαταράσσουν τη συχνότητα.
Βρίσκω ολοένα και συχνότερα τον εαυτό μου να σκέφτεται όχι τι χωρίζει τους ανθρώπους, αλλά τι τους κρατά ενωμένους. Κάθε κοινωνία μοιάζει να στηρίζεται σε μια «αόρατη κόλλα»: ένα πλέγμα σχέσεων, προσδοκιών και αμοιβαίας εμπιστοσύνης. Χωρίς αυτήν, οι άνθρωποι συνεχίζουν να συνυπάρχουν, αλλά παύουν να συγκροτούν κοινότητα.
Στις μικρές καθημερινές σκηνές όπου η κούραση γίνεται μόνιμη κατάσταση και η επικοινωνία περιορίζεται στο απολύτως αναγκαίο, εκεί κάτι έχει αρχίσει να ξεκολλάει. Οι άνθρωποι δεν επιβιώνουν μόνο με τροφή και στέγη. Επιβιώνουν και με κοινά νοήματα, με την αίσθηση ότι ανήκουν κάπου, ότι η ζωή τους συμμετέχει σε έναν ευρύτερο κόσμο σχέσεων, αναγνώρισης και αλληλεγγύης.
Όταν η εργασία γίνεται διαρκής αγώνας επιβίωσης, όταν ο ελεύθερος χρόνος συρρικνώνεται και δεν επαρκεί για τη ζωή όπως θα τη θέλαμε, όταν η κατοικία μετατρέπεται σε πολυτέλεια και η ανασφάλεια γίνεται μόνιμη συνθήκη, η ψυχική επιβάρυνση δεν αποτελεί προσωπική αποτυχία αλλά κοινωνικό σύμπτωμα.
Ο Karl Polanyi είχε παρατηρήσει ότι η κοινωνία αντιδρά όταν οι οικονομικοί μηχανισμοί αποσυνδέονται από τις ανθρώπινες ανάγκες. Ο Erich Fromm είχε θέσει το ερώτημα αν ο άνθρωπος κινδυνεύει να ορίζεται περισσότερο από το «έχειν» παρά από το «είναι». Ο Nuccio Ordine, στο βιβλίο του «Η χρησιμότητα του άχρηστου», υπενθυμίζει ότι όσα δεν αποτιμώνται εύκολα με οικονομικούς όρους —η παιδεία, η τέχνη, η φιλοσοφία, η καλλιέργεια του πνεύματος— είναι συχνά εκείνα που συγκρατούν τον ανθρώπινο κόσμο από τη διάβρωση της χρησιμοθηρίας.
Οι κοινωνίες μας παράγουν περισσότερο πλούτο από ποτέ, αλλά και περισσότερους ανθρώπους που δυσκολεύονται να κοιμηθούν τη νύχτα. Δεν είναι η έλλειψη ανάπτυξης, αλλά ο τρόπος με τον οποίο αυτή ορίστηκε.
Οι δημόσιες πολιτικές ευνοούν συστηματικά τη λογική της αγοράς εις βάρος της κοινωνικής συνοχής, ενισχύοντας το αίσθημα αδυναμίας και έλλειψης ελέγχου. Οι πολίτες αντιλαμβάνονται ότι οι θεσμοί δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες τους, και μειώνεται η εμπιστοσύνη προς το κράτος, τους συνανθρώπους τους και τελικά προς την ίδια τη συλλογική δράση.
Η σύγχρονη οικονομική σκέψη συχνά αντιμετωπίζει την κοινωνία ως άθροισμα ατόμων που παράγουν, καταναλώνουν και ανταγωνίζονται. Όμως οι άνθρωποι δεν είναι απλώς οικονομικές μονάδες· είναι φορείς νοήματος.
Καμία κοινωνία δεν μπορεί να υπάρξει μόνο ως αγορά. Οι κοινωνίες δεν καταρρέουν μόνο όταν εξαντλούνται οι υλικοί πόροι, αλλά και όταν αποδυναμώνονται τα κοινά νοήματα που τις συγκρατούν. Και αυτή η διάβρωση, σε αντίθεση με τους οικονομικούς δείκτες, συχνά γίνεται ορατή μόνο αφού έχει ήδη προχωρήσει βαθιά.
Η γλώσσα, η συνεργασία, η εμπιστοσύνη, τα κοινά νοήματα δεν είναι πολιτισμικές «πολυτέλειες», αλλά προϋποθέσεις της ανθρώπινης επιβίωσης. Η σημαντικότερη μορφή πλούτου είναι κοινωνική: όταν αποδίδουμε νόημα στη ζωή πέρα από την ατομική επιβίωση.
