Αρκετοί αναρωτιούνται γιατί δεν υπάρχει ενότητα εντός του αναρχικού χώρου. Κατά την άποψη μου, οι αναλύσεις ατομικού έναντι κοινωνικού, φορμαλισμού έναντι αφορμαλισμού, ιδεολογίας ή άρνησής της, είναι αναλύσεις που μέσα στην μερικότητά τους δεν αντικατοπτρίζουν συνολικά το φαινόμενο. Η άποψη μου αυτή προέρχεται από την διαπίστωση ότι δεν υπάρχει ενότητα και εντός των κοινωνικών, οργανωμένων, ιδεολογικών τάσεων που τους εμποδίζει, όπως έχουμε ιστορικά δει στην πραγματική συνεργασία και την ομοσπονδιοποίηση. Σε αυτό το κείμενο προσπαθώ να εμβαθύνω την ανάλυση για το «τις πταίει» και δεν υπάρχει «ισχύς εν τη ενώσει» βασικός άξονας εφαρμογής του αναρχικού φεντεραλισμού.
Η ιστορία του ελληνικού αναρχικού χώρου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με κοινωνικούς και ταξικούς αγώνες, με αντιστάσεις απέναντι στην κρατική καταστολή, τον φασισμό και την εκμετάλλευση, καθώς και με τη δημιουργία δομών αυτοργάνωσης και αλληλεγγύης. Πρόκειται για έναν πολιτικό χώρο που έχει αναδείξει την αυτονομία, και την οριζόντια οργάνωση ως βασικές αρχές της συλλογικής του λειτουργίας. Ωστόσο, παρά τη διαρκή παρουσία του στους κοινωνικούς αγώνες και τις κοινές αξιακές αναφορές των ανθρώπων που τον συγκροτούν, η επίτευξη μιας ευρύτερης και σταθερής ενότητας παραμένει διαχρονικά ένα δύσκολο εγχείρημα. Οι αιτίες είναι πολλές και σύνθετες: θεωρητικές διαφορές, διαφορετικές στρατηγικές επιλογές, διαφορετικές οργανωτικές αντιλήψεις και διαφορετικές αναγνώσεις της πολιτικής συγκυρίας. Ανάμεσα σε αυτούς τους παράγοντες, όμως, υπάρχει ένας που συχνά παραγνωρίζεται, παρότι ασκεί σημαντική επιρροή στις σχέσεις μεταξύ ατόμων και συλλογικοτήτων: η μνησικακία.
Η μνησικακία δεν ταυτίζεται απλώς με μια προσωπική αντιπάθεια ή με μια παροδική σύγκρουση. Πρόκειται για τη διατήρηση παλιών αντιπαραθέσεων, για τη δυσκολία υπέρβασης προηγούμενων ρήξεων και για τη μεταφορά ιστορικών συγκρούσεων στο παρόν, ακόμη και όταν οι συνθήκες έχουν αλλάξει. Είναι η κατάσταση κατά την οποία το παρελθόν παύει να λειτουργεί ως πεδίο άντλησης εμπειριών και μετατρέπεται σε μόνιμο φίλτρο μέσα από το οποίο αξιολογείται κάθε νέα πολιτική πρωτοβουλία και κάθε νέα συλλογική προσπάθεια.
Στις οριζόντιες οργανώσεις, όπου δεν υπάρχουν ιεραρχικές δομές ούτε θεσμοί που επιβάλλουν την επίλυση των διαφορών, οι ανθρώπινες σχέσεις αποκτούν καθοριστική σημασία. Η εμπιστοσύνη αποτελεί βασικό όρο για τη συλλογική λειτουργία. Όταν αυτή κλονίζεται, δεν υπάρχει κάποιος εξωτερικός μηχανισμός που να αποκαθιστά τη συνεργασία. Οι συγκρούσεις μένουν ανοιχτές, οι αποστάσεις διευρύνονται και οι προσωπικές εμπειρίες αποκτούν συχνά μεγαλύτερο βάρος από τις αντικειμενικές πολιτικές ανάγκες της περιόδου.
Όμως, οι πολιτικές διαφωνίες αποτελούν φυσιολογικό και αναγκαίο στοιχείο κάθε ζωντανού πολιτικού κινήματος. Ο αναρχισμός, άλλωστε, δεν υπήρξε ποτέ ενιαία ιδεολογία αλλά ένα σύνολο διαφορετικών ρευμάτων, τα οποία διατηρούν κοινές ελευθεριακές αρχές αλλά διαφοροποιούνται σε ζητήματα στρατηγικής, οργάνωσης και προτεραιοτήτων. Η ύπαρξη αυτής της πολυμορφίας δεν συνιστά πρόβλημα. Αντίθετα, ιστορικά έχει αποτελέσει πηγή θεωρητικού πλούτου και πολιτικής δημιουργικότητας.
Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η πολιτική διαφωνία μετατρέπεται σε διαρκή προσωπική αντιπαράθεση. Όταν οι διαφορετικές εκτιμήσεις για μια τακτική επιλογή ή για μια πολιτική κατεύθυνση μετατρέπονται σε αφορμή για μόνιμο διαχωρισμό ανθρώπων και συλλογικοτήτων, τότε η διαφωνία παύει να λειτουργεί δημιουργικά. Η συνεργασία απορρίπτεται εκ των προτέρων, όχι επειδή δεν υπάρχουν κοινά πολιτικά σημεία, αλλά επειδή το βάρος προηγούμενων συγκρούσεων καθορίζει κάθε νέα σχέση.
Σε αυτές τις περιπτώσεις δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Οι παλιές συγκρούσεις αναπαράγονται μέσα από αφηγήσεις που περνούν από γενιά σε γενιά αγωνιστών, οι νέοι άνθρωποι εντάσσονται σε ήδη διαμορφωμένα στρατόπεδα και η καχυποψία γίνεται σχεδόν αυτονόητη στάση. Κάθε νέα πρωτοβουλία αντιμετωπίζεται με δυσπιστία, κάθε πρόταση συνεργασίας εξετάζεται μέσα από το πρίσμα του παρελθόντος και κάθε πολιτικό λάθος αποκτά διαχρονικό χαρακτήρα. Έτσι, η ιστορική μνήμη παύει να λειτουργεί ως εργαλείο μάθησης και μετατρέπεται σε εμπόδιο για την οικοδόμηση νέων σχέσεων εμπιστοσύνης.
Η διάκριση ανάμεσα στη συλλογική μνήμη και στη μνησικακία είναι ιδιαίτερα σημαντική. Ένα πολιτικό κίνημα οφείλει να θυμάται τα λάθη του, να αναλύει τις αποτυχίες του και να ασκεί κριτική στις προηγούμενες επιλογές του. Η ιστορική γνώση αποτελεί προϋπόθεση πολιτικής ωριμότητας. Διαφορετικό, όμως, είναι να αξιοποιείται η εμπειρία ως γνώση και διαφορετικό να μετατρέπεται κάθε παλιό επεισόδιο σε μόνιμη αιτία αποκλεισμού. Η λήθη δεν αποτελεί λύση, αλλά ούτε και η αδυναμία υπέρβασης του παρελθόντος μπορεί να οδηγήσει σε δημιουργικές πολιτικές συνθέσεις εντός ενός πολιτικού χώρου ή κινήματος.
Ένας ακόμη παράγοντας που ενισχύει αυτή τη δυναμική είναι η ανάγκη πολιτικής δικαίωσης. Συχνά οι διαφωνίες δεν συνεχίζονται επειδή παραμένουν ενεργές οι αρχικές πολιτικές διαφορές, αλλά επειδή κάθε πλευρά επιδιώκει να επιβεβαιώσει ότι είχε δίκιο. Η συζήτηση μετατοπίζεται από το «τι χρειάζεται σήμερα το κίνημα» στο «ποιος δικαιώθηκε ιστορικά». Όταν η πολιτική μετατρέπεται σε διαρκή αναζήτηση επιβεβαίωσης, η αυτοκριτική περιορίζεται και η δυνατότητα αναθεώρησης των θέσεων γίνεται όλο και δυσκολότερη.
Οι συνέπειες αυτής της κατάστασης δεν περιορίζονται στις εσωτερικές σχέσεις του χώρου. Επηρεάζουν και την κοινωνική του απεύθυνση. Ένα κίνημα που εμφανίζεται διαρκώς διαιρεμένο, με δημόσιες αντιπαραθέσεις και αμοιβαίες καταγγελίες, δυσκολεύεται να πείσει ανθρώπους που αναζητούν συλλογικές μορφές αγώνα και κοινωνικής αλλαγής. Ιδιαίτερα οι νεότεροι αγωνιστές βρίσκονται συχνά αντιμέτωποι με ένα περίπλοκο δίκτυο παλιών συγκρούσεων, τις οποίες δεν έζησαν αλλά καλούνται να υιοθετήσουν ως δεδομένες. Έτσι, αντί να εντάσσονται σε μια κουλτούρα δημιουργικής πολιτικής συζήτησης, εισέρχονται σε ένα περιβάλλον όπου η καχυποψία προηγείται της γνωριμίας και οι παλιές αντιπαραθέσεις προηγούνται των σύγχρονων κοινωνικών αναγκών.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η ενότητα μπορεί ή πρέπει να οικοδομηθεί πάνω στην απόκρυψη των πραγματικών διαφορών. Οι διαφορετικές στρατηγικές, οι διαφορετικές αναλύσεις και οι διαφορετικές οργανωτικές αντιλήψεις είναι υπαρκτές και πολλές φορές αντικατοπτρίζουν ουσιαστικές πολιτικές αποκλίσεις. Η ενότητα δεν ταυτίζεται με την ομοιομορφία ούτε απαιτεί την εγκατάλειψη των ιδεολογικών χαρακτηριστικών κάθε συλλογικότητας ή ατόμου. Μπορεί, όμως, να στηριχθεί στον αμοιβαίο σεβασμό, στην αναγνώριση της πολιτικής εντιμότητας του άλλου και στην ικανότητα συνεργασίας σε συγκεκριμένους κοινωνικούς και ταξικούς αγώνες, ακόμη και όταν υπάρχουν σοβαρές διαφωνίες σε άλλα ζητήματα.
Η εμπιστοσύνη δεν είναι συναίσθημα· είναι πολιτικό κεφάλαιο. Χτίζεται μέσα από τη συνέπεια, την ειλικρίνεια, την αυτοκριτική και τη διάθεση ουσιαστικού διαλόγου. Εκεί όπου κυριαρχεί η μνησικακία, η εμπιστοσύνη διαβρώνεται και μαζί της αποδυναμώνεται η δυνατότητα συντονισμού, συλλογικής δράσης και μακροπρόθεσμης πολιτικής συγκρότησης. Αντίθετα, όταν υπάρχει η δυνατότητα να διαχωρίζονται οι πραγματικές πολιτικές διαφωνίες από τις προσωπικές αντιπαλότητες, δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για μια πιο ώριμη και αποτελεσματική κινηματική κουλτούρα.
Η υπέρβαση της μνησικακίας δεν σημαίνει λήθη, ούτε άκριτη συμφιλίωση. Σημαίνει να μπορεί ένα πολιτικό κίνημα να αναγνωρίζει τα λάθη του χωρίς να φυλακίζεται σε αυτά· να διατηρεί την ιστορική του μνήμη χωρίς να μετατρέπει το παρελθόν σε μόνιμο εμπόδιο για το μέλλον· να ασκεί αυστηρή πολιτική κριτική χωρίς να αναπαράγει προσωπικές εχθρότητες. Μόνο έτσι η πολυφωνία μπορεί να λειτουργήσει ως δύναμη ανανέωσης και όχι ως παράγοντας διαρκούς κατακερματισμού.
Ίσως, τελικά, το μεγαλύτερο στοίχημα για κάθε ελευθεριακό κίνημα δεν είναι να εξαφανίσει τις διαφωνίες του, αλλά να μάθει να συνυπάρχει δημιουργικά μαζί τους. Γιατί η πραγματική ενότητα δεν προκύπτει από την ομοφωνία ή την ομοιομορφία, ούτε από την επιβολή μιας άποψης πάνω στις άλλες. Γεννιέται όταν η κοινή επιδίωξη της κοινωνικής απελευθέρωσης αποδεικνύεται ισχυρότερη από τις πληγές του παρελθόντος και όταν η πολιτική ωριμότητα υπερβαίνει τη μνησικακία χωρίς να εγκαταλείπει την κριτική σκέψη.
Αργύρης Αργυριάδης
