Της Ηλέκτρας Προσήλια
Τι βασανίζει τις σκέψεις μας μελετώντας τα πρώτα άνθη των εργατικών αγώνων στην πόλη, αλλά και πανελλαδικά; Είναι κοινές οι ελπίδες, οι αγωνίες και οι αντιστάσεις των καταπιεζόμενων σήμερα και πριν 117 χρόνια, που οραματίζονται καλύτερες συνθήκες ζωής και μια δικαιότερη κοινωνία; Σε μια εποχή που χάνουμε διαρκώς κεκτημένα εργασιακά δικαιώματα, η ακρίβεια βάλλει την αξιοπρεπή μας διαβίωση και οι μορφές κοινωνικής οργάνωσης αποδιαρθρώνονται, πώς μπορούμε να αναστοχαστούμε τη διεκδίκηση των ζωών μας; Ποια εμπόδια συναντούν οι διεκδικήσεις μας;
Όταν η Θεσσαλία προσαρτάται στο ελληνικό κράτος ξεκινούν οι πρώτες αγωνιστικές κινητοποιήσεις εργατών. Μέσα στην ταραγμένη κοινωνικοπολιτικά περίοδο που ακολουθεί δημιουργούνται οι πρώτες συνδικαλιστικές συσπειρώσεις σε σωματεία. Είναι η περίοδος που οι στοχεύσεις είναι ξεκάθαρες, αφορούν την άμεση καθημερινότητα της εργατικής τάξης και ο αγώνας γύρω από αυτές τις διεκδικήσεις δεν είναι άλλο παρά αναγκαιότητα και μονόδρομος. Παράλληλα, ανθίζουν στην πόλη οι πρώτες σοσιαλιστικές ιδέες σε κύκλους συζητήσεων της μεσοαστικής τάξης της εποχής. Αναφερόμαστε σε μια πολύ διαφορετική εκδοχή του τι θεωρείται σήμερα σοσιαλισμός. Στις αρχές του 20ού αιώνα τίποτα δεν είναι δεδομένο. Δεν υπάρχει το 8ωρο κι όμως διεκδικείται. Σύντομα στην πόλη του Βόλου ξεκινούν αγωνιώδεις συζητήσεις σε καφενεία μεταξύ εργατών και χριστιανοσοσιαλιστών. Πώς θα οργανωθεί η εργατική τάξη του 1907 στον Βόλο ώστε να διεκδικεί το αυτονόητο; Δηλαδή μια ζωή με αξιοπρέπεια. Όλα οδηγούν σε ένα συμπέρασμα: Οι εργάτες χρειάζονται ένα Κέντρο να στεγάζονται οι αγώνες, οι αγωνίες, οι συζητήσεις και οι ελπίδες τους. Το 1908 πραγματοποιούνται τα εγκαίνια του πρώτου Εργατικού Κέντρου στην Ελλάδα. Ήδη το 1910 η πόλη συγκλονίζεται από μαζικές απεργίες, αιματηρές συγκρούσεις με τη χωροφυλακή, αλλά και έντονα στοιχεία ταξικής αλληλεγγύης στην αγροτική εξέγερση του Κιλελέρ, στην οργάνωση εργατικών κέντρων σε Λάρισα και Αλμυρό.
Όπως είναι αναμενόμενο αυτό το «άγνωστο» πλήθος των επαναστατημένων της εργατικής τάξης αποτελεί απειλή για την αστική τάξη. Ποιοι είναι όλοι αυτοί οι φλογεροί αγωνιστές που δεν έχουν τίποτα να χάσουν; Είναι εκείνοι που θέλουν να κερδίσουν τη ζωή τους την ίδια και το επιχειρούν χωρίς να αποζητούν κανένα σωτήρα για να του αναθέσουν τις ελπίδες τους. Βαφτίζονται αναρχικοί και άθεοι σε μια εποχή που ως έννοιες αποτελούν τον τρόμο της αποδιοργάνωσης της κοινωνικής συνοχής.
*
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΚΔΟΣΗ
Τα πρώτα άνθη του αναρχικού κινήματος στην πόλη του Βόλου δεν άνθισαν τυχαία ούτε και είχαν μια φυσιολογική ανάπτυξη. Οι λόγοι γι’ αυτό μπορούν να αναζητηθούν σε αρκετούς παράγοντες άλλοτε ξένους μεταξύ τους και άλλοτε αλληλεπιδρώντες. Ωστόσο, ενδέχεται οι πρώτοι σπόροι να φυτεύτηκαν είτε από κάποιους «πρωτοπόρους» εργάτες -κυρίως στα καπνεργοστάσια- οι οποίοι έκαναν τα πρώτα απεργιακά βήματα στην πόλη, είτε από κάποιους μη Έλληνες -κυρίως Ιταλούς- εργάτες σιδηροδρόμων είτε και από κάποιους διανοούμενους-ανήσυχα πνεύματα σπουδαγμένα στο εξωτερικό που έφεραν τις τότε επαναστατικές ιδέες στην πόλη. Οι επαναστατικές κοινωνικές αντιλήψεις εκείνης της εποχής φαίνεται ότι εξακολουθούσαν να διαποτίζονται κυρίως από το μεγαλειώδες πνεύμα της Παρισινής Κομμούνας του 1871 αλλά και από τα διδάγματα των κατοπινών ξεσπασμάτων στην Ευρώπη και αλλού, ψήγματα των οποίων φαίνεται ότι ενσταλάχθηκαν σε συγκεκριμένες περιοχές της τότε ελλαδικής επικράτειας.
‘Ενα σημαντικό στοιχείο που θα πρέπει να τονισθεί είναι η διαφοροποίηση του γενικότερου κοινωνικού, γενικότερης ελευθεριακής υφής, κινήματος του Βόλου από αυτό άλλων πόλεων της ελλαδικής περιφέρειας, στην ουσία της Πάτρας και του Πύργου, όπου αναπτύχθηκαν κατά βάση αγροτικά κινήματα ξεκάθαρης -όσο αυτό μπορεί να ειπωθεί με βάση τα τότε ισχύοντα και τηρουμένων των όποιων (ιδεολογικών θεωρητικών και άλλων) αναλογιών- αναρχικής κατεύθυνσης. Το κοινωνικό επαναστατικό κίνημα στο Βόλο ήταν κατά βάση εργατικό, προλεταριακό, μιας και περιστρεφόταν γύρω από τους επαναστατικούς πυρήνες και συσπειρώσεις στους κόλπους πρωτίστως των καπνεργατών και λιγότερο άλλων επαγγελμάτων στους οποίους συμμετείχαν και ελάχιστοι λόγιοι και διανοούμενοι.
Όπως θα δούμε, οι αναρχοσυνδικαλιστικής -ή, καλύτερα, αυτές του επαναστατικού συνδικαλισμού- απόψεις εμφανίστηκαν στα τέλη του 19ου αιώνα, στα μέσα της δεκαετίας του 1890, παράλληλα με το χριστιανοσοσιαλιστικό μεταρρυθμιστικό ρεύμα και τα σχήματα που επηρεάζονταν από τον Σταύρο Καλλέργη. Δεν επρόκειτο περί μαζικών σχημάτων, αλλά περί ολιγομελών κύκλων, η ακριβής δράση και η επίδραση των οποίων παραμένει μέχρι σήμερα εν πολλοίς ένα «αίνιγμα».
Όπως αναφέρω και στο κεφάλαιο για τον Βόλο στο βιβλίο μου «Ο ήλιος της αναρχίας ανέτειλε - Σημειώσεις για μια ιστορία του αναρχικού κινήματος του ‘ελλαδικού’ χώρου» (εκδόσεις Κουρσάλ, 2017), από τα μέσα της δεκαετίας του 1900, ο Βόλος και η γύρω περιοχή άρχισε να αναπτύσσεται ποικιλοτρόπως. Η πόλη, ως επίνειο ολόκληρης της Θεσσαλίας, σημείωσε σπουδαία οικονομική ανάπτυξη. Δημιουργήθηκαν νέα εργοστάσια, συσκευαστήρια και αποθήκες καπνού και εργαστήρια κάθε είδους και η πόλη μετατράπηκε σε σημαντικό μεταπρατικό κέντρο. Διαμορφώθηκε έτσι ένα προλεταριακό εργατικό στρώμα στην οργάνωση του οποίου οι αναρχικών απόψεων εργάτες και άλλοι αγωνιστές άρχισαν να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο. Σε αυτό συνετέλεσε και η επιστροφή στην πόλη αρκετών ξενιτεμένων εργατών, κυρίως από την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου και τη Γερμανία, από τους οποίους οι περισσότεροι ήσαν ειδικευμένοι καπνεργάτες και βρήκαν αμέσως εργασία στα διάφορα συσκευαστήρια και αποθήκες. Η πλειοψηφία όσων επέστρεψαν από την Αλεξάνδρεια εμφορείτο από αναρχικές και αναρχοσυνδικαλιστικές απόψεις, ενώ όσοι επέστρεψαν από τη Γερμανία, κυρίως διανοούμενοι, έκλιναν περισσότερο προς τον μεταρρυθμιστικό σοσιαλισμό.
Στο Βόλο καθοριστική στην εμφάνιση, ανάπτυξη και επέκταση των επαναστατικών ιδεών ήταν και η συμβολή ορισμένων διανοουμένων, όπως του Σπύρου Μουσούρη, του αναρχίζοντος Κωνσταντίνου Ηλιόπουλου και του αναρχικού Γεωργίου Αλεξανδράκη, ο οποίος συμμετείχε και στους εργατικούς αγώνες. Ο δε πιο γνωστός αναρχικός εργάτης της πόλης, ο Γεώργιος Κόσσυβας, έφτασε στον Βόλο από την Αίγυπτο και συμμετείχε σε κάθε κινητοποίηση και εκδήλωση της εργατικής τάξης, αλλά και μέσα από τις στήλες τις εφημερίδας «Εργάτης» προώθησε την επαναστατική κατεύθυνση που πρέπει να πάρει ο αγώνας για μια κοινωνία ισότητας και ελευθερίας.
Η εφημερίδα O Εργάτης, αρχικά, και Εργάτης-Γεωργός μετέπειτα, ήταν το βασικό εκφραστικό όργανο του συνολικού κινήματος της πόλης. Πέρα από τις ιδεολογικές διαφοροποιήσεις, ο γενικότερος ρόλος της εφημερίδας ήταν σημαντικός γιατί όλα τα χρόνια της έκδοσής της προάσπιζε με συνέπεια τους εργατικούς και αγροτικούς αγώνες προωθώντας μια ταξική θεωρητική ανάλυση και πρακτική στάση. Υπήρξε ξεκάθαρα υπέρμαχος της ταξικής πάλης και διεξήγαγε πολεμική σε κάθε πολιτική προσπάθεια συμβιβασμού των εργατικών και αγροτικών συμφερόντων με τους εργοδότες και τα αφεντικά. Η εφημερίδα αποτελούσε, θεωρητικά και πρακτικά, όργανο του Εργατικού Κέντρου της πόλης και όχι εφημερίδα μιας και μόνης ιδεολογικής τάσης. Εκτός όλων των άλλων, στις σελίδες της παρουσιάστηκε ο αναρχισμός και, ιδιαίτερα, η πρακτική του στο συνδικαλιστικό τομέα.
H ίδρυση του Εργατικού Κέντρου Βόλου αποτέλεσε σταθμό για το εργατικό και συνδικαλιστικό κίνημα όχι μόνο του Βόλου και της γύρω περιοχής, αλλά και γενικότερα του «ελλαδικού» χώρου. Σε αυτό στεγάστηκαν οι δραστηριότητες των μεταρρυθμιστών σοσιαλιστών, οι οποίοι κατέλαβαν τις ηγετικές θέσεις του Κέντρου, αλλά και των αναρχικών και αναρχοσυνδικαλιστών. Οι τελευταίοι δεν επιδίωξαν ποτέ να αναλάβουν ηγετικές θέσεις στο Εργατικό Κέντρο Βόλου, γιατί αυτό αποτελούσε ένα από τα μέσα της δράσης τους, όπως έλεγαν και οι ίδιοι. Η συνύπαρξή τους με τους σοσιαλιστές δεν τους εμπόδισε να αναπτύξουν ξεχωριστή δραστηριότητα και προπαγάνδα. Προωθούσαν απόψεις των Μιχαήλ Μπακούνιν, Πέτρου Κροπότκιν και άλλων ελευθεριακών διανοητών. Τους αρκούσαν οι άγριες απεργίες και η μετωπική αντιπαράθεση με τις τοπικές δυνάμεις του κεφαλαίου και του κράτους, ενώ οι σοσιαλιστές ασχολούνταν με την οργάνωση διαλέξεων, στις οποίες οι αναρχικοί έπαιρναν μέρος μόνο ως ακροατές. Διένειμαν μπροσούρες όπως το «Κάτω τα είδωλα» και άλλες που τους στέλνονταν από την Αλεξάνδρεια, το Κάιρο, την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη.
Θέλοντας να μην επεκταθώ περισσότερο, θα ήθελα να πω ότι η παρούσα εργασία που επικεντρώνεται στον Βόλο, είναι, κατά τη γνώμη μου, μια εμβληματική προσπάθεια και πρωτοβουλία γιατί επιχειρεί να πιάσει το νήμα από εκεί που το άφησε το σχετικό κεφάλαιο στο βιβλίο μου, στοχεύοντας στο να ασχοληθεί αποκλειστικά με την γεωγραφική περιοχή στην οποία βασίζεται και δρα, επεκτείνοντας την έρευνα και φέρνοντας στο φως νέα δεδομένα και ιστορικά στοιχεία. Από αυτή την άποψη, στέκομαι αλληλέγγυος και όσο μπορώ αρωγός στην προσπάθεια αυτή.
Πιστεύω ότι αν θέλουμε να αναπτύξουμε ένα σοβαρό, συνεκτικό και δυναμικό αναρχικό κίνημα, ένας από τους δρόμους προς αυτόν τον σκοπό περνά και μέσα από την έλευση στο φως, την ανάδειξη και την άντληση διδαγμάτων της επαναστατικής μας ιστορίας.
Δημήτρης Τρωαδίτης
Μελβούρνη, Ιούνης 2024
