Ένας μοναδικός και γενναιόδωρος στοχαστής του αναρχισμού, του οποίου το έργο χάραξε ζωντανές γραμμές εξέγερσης και δημιουργίας
David Berry*
Daniel Colson (Ντανιέλ Κολσόν) αναρχικός θεωρητικός και ιστορικός του εργατικού κινήματος, πέθανε στις 9 Ιανουαρίου στη Λυών. Ήταν 82 ετών.
Ο Colson υπήρξε ενεργό μέλος του αναρχικού κινήματος στη Λυών από τις αρχές της δεκαετίας του 1970, μέλος της συλλογικότητας που διαχειριζόταν το αναρχικό βιβλιοπωλείο της πόλης «La Gryffe» από την ίδρυσή του το 1978, καθώς και μέλος της συντακτικής ομάδας που εκδίδει την αναρχική επιθεώρηση «Réfractions» από το 1997. Καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Σαιντ-Ετιέν, δημοσίευσε εκτενώς για την ιστορία της εργασίας, τον επαναστατικό συνδικαλισμό, τον αναρχισμό και, τα τελευταία χρόνια, τη φιλοσοφία.
Ο Colson μετακόμισε για πρώτη φορά στη Λυών, τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Γαλλίας, το 1966, όταν πήγε εκεί για να σπουδάσει Κοινωνιολογία, έπειτα από δύο χρόνια σπουδών Φιλοσοφίας σε ένα σεμινάριο κοντά στο Clermont-Ferrand. Στο πανεπιστήμιο ανακάλυψε την επαναστατική πολιτική και σύντομα δραστηριοποιήθηκε στο φοιτητικό κίνημα, το οποίο στα τέλη της δεκαετίας του 1960 κυριαρχούνταν από μαοϊκούς, τροτσκιστές και άλλους διάφορους «γκωσίστ» (gauchistes - «αριστεριστές» — όρος αρχικά υποτιμητικός, που χρησιμοποιήθηκε από το Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα για τους φοιτητές επαναστάτες του 1968, παραπέμποντας στο έργο του Λένιν «Ο “Αριστερισμός”, παιδική αρρώστια του κομμουνισμού»).
Μέσα από τη φιλία του με τον ελευθεριακό κομμουνιστή Michel Marsella, ο Colson γνώρισε επίσης τον αναρχισμό, την ομάδα «Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα» γύρω από τον Κορνήλιο Καστοριάδη, τον Καταστασιασμό (Situationism), τις ιδέες της Ρόζας Λούξεμπουργκ κ.ά. Όπως τόσοι πολλοί από τη γενιά του, συμμετείχε στην εκστρατεία ενάντια στον αμερικανικό ιμπεριαλισμό και ειδικότερα στον πόλεμο του Βιετνάμ, και υπήρξε ο βασικός κινητήριος μοχλός της «Επιτροπής Βιετνάμ» στην παλιά πόλη της Λυών. Η ομάδα εξέδιδε ένα ενημερωτικό δελτίο, το «Informations rassemblées à Lyon» (IRL), και μετά την καταστολή και την κατάρρευση του κινήματος του 1968, η Επιτροπή Βιετνάμ μετασχηματίστηκε σε «Comité de quartier du Vieux-Lyon» (Επιτροπή Γειτονιάς της Παλιάς Λυών).
Όταν, χρόνια αργότερα, ρωτήθηκε ποιοι ήταν οι στόχοι αυτής της Επιτροπής, ο Colson απάντησε: «Τίποτε λιγότερο από τη δημιουργία του εμβρύου μιας εξέγερσης σε τοπικό επίπεδο». Επηρεασμένη από τους εργάτες αυτοκινήτων που κατέλαβαν τα τοπικά εργοστάσια της Berliet, η ομάδα αποφάσισε να καταλάβει τη τοπική Maison des jeunes (νεανικό κέντρο), όπου συνεδρίαζε τους προηγούμενους μήνες. «Ήμασταν πολύ φιλόδοξοι. Ελπίζαμε σοβαρά ότι, όταν θα προέκυπταν οι κατάλληλες συνθήκες, θα καταλαμβάναμε το τοπικό αστυνομικό τμήμα — μαζί με τον οπλισμό του». Το σχέδιο αυτό δεν υλοποιήθηκε ποτέ, αν και η ομάδα κατέλαβε για λίγο το δημαρχείο.
Ο Colson εμπνεύστηκε από το 1968 και ιδιαίτερα από την εμπειρία του «αυθόρμητου στη δράση και στην οργάνωση», συμπεριλαμβανομένης της εκτεταμένης συνεργασίας μεταξύ φοιτητών και εργατών. Εμπνεύστηκε επίσης από την ανακάλυψη τριών σημαντικών βιβλίων: της τετράτομης ιστορίας της Πρώτης Διεθνούς του Ελβετού αναρχικού James Guillaume, της «Άγνωστης Επανάστασης» του Ρώσου αναρχικού Βολίν (που εκδόθηκε αρχικά στα γαλλικά το 1947, αλλά επανεκδόθηκε μετά το 1968 σε σειρά επιμελημένη από τον Ντανιέλ Γκερέν και τον αναρχικό καλλιτέχνη Jean-Jacques Lebel), καθώς και του «Αντι-Οιδίποδα: Καπιταλισμός και Σχιζοφρένεια» (1972) των Ζιλ Ντελέζ και Φελίξ Γκουατταρί.
Όχι ότι κατάλαβε καθόλου τον Αντι-Οιδίποδα όταν προσπάθησε για πρώτη φορά να τον διαβάσει — τον βρήκε, όπως έλεγε, «αρκετά δυσκολοχώνευτο». Ακόμη και δέκα χρόνια αργότερα, όταν δοκίμασε ξανά, μόνο το πρώτο κεφάλαιο κατάφερε πραγματικά να κατανοήσει. Για τον Colson, αυτό το κεφάλαιο κατεδάφιζε επιτυχώς τον «τεράστιο μαρξιστικό θεωρητικό μηχανισμό» που κυριαρχούσε τότε στη γαλλική αριστερά και καθιστούσε σαφή «όχι μόνο τη θεωρητική, αλλά και τη χειραφετητική, ηθική, φιλοσοφική και πρακτική δύναμη του αναρχισμού».
Ο Colson συμμετείχε ενεργά σε μια σειρά αναρχικών εντύπων: τα «Cahiers de mai» (Τα Τετράδια του Μάη, που ξεκίνησαν τον Ιούνιο του 1968 και αποτέλεσαν τη φωνή των Επιτροπών Δράσης που είχαν ξεπηδήσει σε όλη τη Γαλλία), το «ICO» (Informations et Correspondences Ouvrières, Εργατικές Πληροφορίες και Αλληλογραφία, επικεντρωμένο στους αυτόνομους εργατικούς αγώνες, έξω από συνδικάτα και κόμματα), και το «IRL» (Informations rassemblées à Lyon, Πληροφορίες Συγκεντρωμένες στη Λυών), που δημοσίευε μαρτυρίες αυτοπτών και έγγραφα για κοινωνικούς αγώνες στην περιοχή της Λυών τα οποία δεν κάλυπτε ο κυρίαρχος Τύπος ή οι μεγάλες αριστερές εφημερίδες. Το «IRL», στη δημιουργία του οποίου συνέβαλε ο Colson, ενδιαφερόταν για τους εργατικούς αγώνες αλλά και για τον παρανομισμό και άλλες μορφές αντίστασης, και συζητούσε ένα ευρύ φάσμα κινημάτων: αναρχισμό, συμβουλιακό κομμουνισμό, φεμινισμό, οικολογία, αντιμιλιταρισμό, σεξουαλική απελευθέρωση κ.ά.
Το 1978, ο Colson ήταν μέλος της αρχικής ομάδας αναρχικών ακτιβιστών που ίδρυσαν το βιβλιοπωλείο «La Gryffe» στη Λυών — η συλλογικότητα παραμένει ενεργή μέχρι σήμερα. Εκτός από την πώληση του συνηθισμένου φάσματος αντικαπιταλιστικού και αντιαυταρχικού υλικού, το «La Gryffe» διαθέτει και αίθουσα εκδηλώσεων που φιλοξενεί τακτικά συζητήσεις, εκθέσεις, προβολές ταινιών κ.ά. Όταν ο Colson δημοσίευσε ένα βιβλίο για τη συλλογικότητα το 2020, φρόντισε να μην παρουσιάσει μια εξιδανικευμένη εικόνα ενός επιτυχημένου αναρχικού εγχειρήματος, αλλά να αναδείξει και τη μακρά και συχνά δύσκολη ιστορία πάνω στην οποία χτίστηκε το «La Gryffe», συμπεριλαμβανομένων σοβαρών διαφωνιών και συγκρούσεων στο εσωτερικό της συλλογικότητας — συγκρούσεων που όμως αντιμετωπίστηκαν και επιλύθηκαν σύμφωνα με αναρχικές αρχές.
Έχοντας επιστρέψει στην ακαδημαϊκή ζωή, ο Colson απέκτησε το διδακτορικό του το 1983 με μια διατριβή —που αργότερα εκδόθηκε ως βιβλίο— για τον αναρχοσυνδικαλισμό και τον κομμουνισμό στο εργατικό κίνημα του Σαιντ-Ετιέν την περίοδο 1920–25. (Αν έχετε ποτέ μπερδευτεί σχετικά με τη διαφορά μεταξύ των όρων «συνδικαλισμός», «επαναστατικός συνδικαλισμός» και «αναρχοσυνδικαλισμός», και για το πώς το άλλοτε επαναστατικό συνδικαλιστικό γαλλικό εργατικό κίνημα κατέληξε να κυριαρχείται από τον κομμουνισμό, αυτό είναι το βιβλίο για εσάς.) Ένα δεύτερο ιστορικο-κοινωνιολογικό βιβλίο ακολούθησε το 1998, για τη βιομηχανία σιδήρου και χάλυβα —και τους ιδιοκτήτες της, τους περίφημους «βαρόνους του σιδήρου»— στο Σαιντ-Ετιέν από τα μέσα του 19ου αιώνα έως τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Ο Colson εξήγησε κάποτε, σε μια ομιλία του με θέμα «Ο Προυντόν και η σύγχρονη επικαιρότητα του αναρχισμού» —της οποίας ο βασικός άξονας ήταν η υπεράσπιση της αποκατάστασης του Προυντόν, που παρέμενε αντιδημοφιλής στους αναρχικούς κύκλους— ότι ανακάλυψε τον Προυντόν περίπου την ίδια εποχή, τη δεκαετία του 1970, που ανακάλυψε και τον «αριστερό νιτσεϊσμό» του Φουκώ και κυρίως του Ντελέζ. Ο Ντελέζ, υποστήριζε, «ανέπτυξε μια χειραφετητική σκέψη που είχε πολλά κοινά με τον Προυντόν».
Indeed, moving away from his earlier sociological work, and after writing books on Proudhon and Malatesta, Colson became increasingly focussed on philosophy, and was especially interested in Spinoza, Leibniz, Nietzsche, Deleuze and Guattari (among others) and how their thinking related to anarchism. This led to a number of conference papers, journal articles and books on these subjects—in 2022, for instance, he published a book on ‘working-class anarchism and philosophy’. Unfortunately only one of his books has been translated (by Jesse Cohen) into English: the Little Philosophical Lexicon of Anarchism. From Proudhon to Deleuze—“a provocative exploration of hidden affinities and genealogies in anarchist thought”.
Πράγματι, απομακρυνόμενος από το πρώιμο κοινωνιολογικό του έργο και αφού έγραψε βιβλία για τον Προυντόν και τον Μαλατέστα, ο Colson στράφηκε ολοένα και περισσότερο στη φιλοσοφία. Ενδιαφέρθηκε ιδιαίτερα για τον Σπινόζα, τον Λάιμπνιτς, τον Νίτσε, τον Ντελέζ και τον Γκουατταρί (μεταξύ άλλων) και για το πώς η σκέψη τους συνδεόταν με τον αναρχισμό. Αυτό οδήγησε σε πλήθος εισηγήσεων σε συνέδρια, άρθρων σε περιοδικά και βιβλίων πάνω σε αυτά τα θέματα — το 2022, για παράδειγμα, εξέδωσε ένα βιβλίο για τον «εργατικό αναρχισμό και τη φιλοσοφία». Δυστυχώς, μόνο ένα από τα βιβλία του έχει μεταφραστεί στα αγγλικά (από τον Jesse Cohen): το «Μικρό Φιλοσοφικό Λεξικό του Αναρχισμού. Από τον Προυντόν στον Ντελέζ» — «μια προκλητική εξερεύνηση κρυφών συγγενειών και γενεαλογιών στην αναρχική σκέψη».
**Μετάφραση: Ούτε Θεός Ούτε Αφέντης.
