Προλογικό Σημείωμα*: Σε αυτό το κείμενο του 1953, ο Γερμανός αναρχοσυνδικαλιστής Rudolf Rocker, με αφορμή την έννοια του «μικροαστός», παράλληλα υπερασπίζεται τον Προυντόν και το έργο του που έχει διαστρεβλωθεί και απαξιωθεί από τους Μαρξιστές. Σήμερα εκτός από την λέξη μικροαστός εκτοξεύονται κα άλλα κοσμητικά επίθετα, όταν επέρχεται η ένδεια του επιχειρήματος κατά την διαφωνία. Πρόκειται για ένα άγνωστο κείμενο που μεταφράζεται για πρώτη φορά στα Ελληνικά.
Προυντόν. Έχω διαβάσει όχι μόνο όλα τα έργα του, αλλά και τους 14 τόμους αλληλογραφίας του με μεγάλο όφελος. Έχω ακόμα μια πλήρη συλλογή όλων των ημερήσιων εφημερίδων του, από τις οποίες μπορεί κανείς να αποκτήσει μια πραγματική εικόνα για αυτόν και την εποχή του. Όποιος πιστεύει ότι ο Προυντόν μπορεί απλώς να απορριφθεί ως μικροαστός δεν έχει κάνει ποτέ την προσπάθεια να τον γνωρίσει πραγματικά. Παρεμπιπτόντως, αυτό συμβαίνει μόνο στη Γερμανία, όπου υπό την επίδραση του μαρξισμού κάθε άλλο κοινωνικό κίνημα καταστάλθηκε ή δεν εμφανίστηκε ποτέ πραγματικά. Ο ίδιος ο Μαρξ ήταν αυτός που προσπάθησε να απορρίψει τον Προυντόν και κάθε αντίπαλο που δεν του ήταν βολικός με τον άνευ νοήματος όρο μικροαστός, και εδώ στη Γερμανία ειδικότερα αυτό εκλήφθηκε ως αποκάλυψη χωρίς καν να γίνει η προσπάθεια να αναρωτηθεί τι πρέπει πραγματικά να εννοεί κανείς με αυτόν.
Τι είναι ένας μικροαστός; Στην καλύτερη περίπτωση, είναι μόνο ένας πολύ αόριστος κοινωνιολογικός όρος. Μπορεί κανείς να τον κατανοήσει ως ένα άτομο που βγάζει τα προς το ζην κάτω από άνετες οικονομικές συνθήκες. Αλλά τι κερδίζει από αυτό; Τίποτα απολύτως. Αν μπορούσε να αποδειχθεί ότι ένα άτομο που ανήκει οικονομικά σε μια συγκεκριμένη κοινωνική τάξη εξαρτάται πλήρως από αυτή την ένταξη στις σκέψεις και τις πράξεις του, το ερώτημα θα λυνόταν γρήγορα. Αλλά κανείς δεν έχει καταφέρει να παράσχει αυτή την απόδειξη μέχρι στιγμής. Σχεδόν όλοι οι μεγάλοι πρωτοπόροι της σοσιαλιστικής σκέψης προέρχονταν από το στρατόπεδο της μικροαστικής τάξης, της ανώτερης αστικής τάξης, της αριστοκρατίας και των διανοουμένων. Μόνο ο Βάιτλινγκ, ο Προυντόν και μερικοί άλλοι προέρχονταν από την εργατική τάξη. (Παρακαλώ σημειώστε! Δεν μιλάω εδώ για τους οπαδούς του σοσιαλισμού, αλλά για τους θεωρητικούς ιδρυτές του.) Όταν τονίζω εδώ ότι ο Προυντόν προερχόταν από την εργατική τάξη και έπρεπε να κερδίζει τα προς το ζην ως τυπογράφος για πολλά χρόνια της ζωής του, δεν θεωρώ ότι αυτό είναι το ιδιαίτερο πλεονέκτημά του και ακόμη λιγότερο η αιτία της πνευματικής του ανάπτυξης.
Εξακολουθούμε να γνωρίζουμε πολύ λίγα ή και τίποτα για τις εσωτερικές αιτίες του δημιουργικού ταλέντου ενός τόσο λαμπρού ατόμου όπως ήταν ο Προυντόν. Ακόμα και ο πιο οξύς ψυχολόγος δεν έχει καταφέρει ακόμη να μας αποκαλύψει αυτό το μυστικό της φύσης. Είναι όμως βέβαιο ότι αυτή η εσωτερική δημιουργική ορμή δεν μπορεί να εξηγηθεί από το γεγονός ότι ένα άτομο ανήκει σε μια συγκεκριμένη κοινωνική τάξη. Αλλά ο όρος μικροαστός δεν μπορεί να εφαρμοστεί στον Προυντόν, ακόμα κι αν τον εξετάσουμε καθαρά κοινωνιολογικά, επειδή δεν ήταν ποτέ μέλος της μικροαστικής καταγωγής, ούτε και αργότερα, όταν εγκατέλειψε τη στοιχειοθεσία και αφιερώθηκε ολοκληρωτικά στη συγγραφή.
Ο Μαρξ δεν ήθελε να γίνει κατανοητό έτσι. Χρησιμοποίησε τη λέξη με μια καθαρά περιφρονητική έννοια, επειδή πίστευε ότι μπορούσε να χτυπήσει τον αντίπαλό του ακόμα πιο δυνατά. Αν η λέξη ήταν απλώς ένα κοινωνιολογικό μέσο ταξινόμησης για αυτόν, όπως η γεωγράφος που διαιρεί τη γη σε γεωγραφικό πλάτος και μήκος, θα έπρεπε να κρίνει τον στενότερο και ίσως μόνο πραγματικό φίλο του, τον πλούσιο βιομήχανο Φρίντριχ Ένγκελς, με παρόμοιο τρόπο, του οποίου οι οικονομικές συνθήκες ξεπερνούσαν κατά πολύ το βιοτικό επίπεδο των μικροαστών.
Αλλά ούτε καν το σκέφτηκε αυτό. Παρά την υλιστική άποψη για την ιστορία, η λέξη είχε γι' αυτόν μια καθαρά ψυχολογική σημασία, με μια χλευαστική επίγευση. Αυτό που ήθελε να τον καταλάβουν ήταν ένας στενόμυαλος άνθρωπος που δεν μπορεί να ξεπεράσει τα βάθη της σκέψης, ή αυτό που συνήθως αποκαλείται φιλισταίος. Σήμερα η λέξη «αντεπαναστάτης» εκπληρώνει την ίδια λειτουργία, και επειδή αυτό το κομπλιμέντο έχει γίνει μονότονο σε σημείο βαρεμάρας, όποιος δεν ορκίζεται στη σοφία του Κρεμλίνου ονομάζεται πλέον και «φασίστας», αφού δεν υπάρχει άλλος όρος με πατέντα.
Όποιος όμως θεωρεί τον Προυντόν φιλισταίο ή έστω στενόμυαλο άνθρωπο, δεν έχει ποτέ προσπαθήσει να διεισδύσει στο έργο του ή έστω να του αποδώσει δικαιοσύνη ως άνθρωπο. Ο Προυντόν ήταν, αναμφίβολα, ένας από τους πιο τολμηρούς στοχαστές όλων των εποχών και έθεσε προβλήματα που θα συνεχίσουν να απασχολούν τους ανθρώπους για αιώνες. Ήταν επίσης ένας πραγματικός αγωνιστής που ακολουθούσε τις εσωτερικές του πεποιθήσεις με αμέριστη ειλικρίνεια και ποτέ δεν σιώπησε για πράγματα που έπρεπε να ειπωθούν από ευκολία ή προσωπικό υπολογισμό. Κανένας άνθρωπος δεν μισήθηκε τόσο έντονα από τους αντιδραστικούς όλων των αποχρώσεων όσο αυτός, κάτι που συχνά έπρεπε να βιώσει από πρώτο χέρι. Ένας άνθρωπος που έπρεπε να μαραζώσει στη φυλακή για χρόνια για τις πεποιθήσεις του και που αργότερα, ήδη βασανισμένος από ασθένεια, μπόρεσε να γλιτώσει από νέες διώξεις μόνο εξοριζόμενος, σίγουρα δεν ήταν φιλισταίος. Όπως και να κρίνει κανείς τις απόψεις του, κανείς δεν μπορεί με καθαρή συνείδηση να του διατυπώσει αυτή την κατηγορία.
Ο Προυντόν έχει συχνά κατηγορηθεί για ασυνέπεια επειδή έκρινε τα πράγματα διαφορετικά στα μεταγενέστερα έργα του από ό,τι στα πρώτα του γραπτά. Αλλά ακριβώς εκεί έγκειται το μεγαλείο του. Ήταν ένας άνθρωπος που πάλευε ακούραστα με τον εαυτό του και γι' αυτό βρισκόταν πάντα στη διαδικασία της εξέλιξης. Για τους περισσότερους ανθρώπους, η συνέπεια ξεκινά μόνο όταν οι σκέψεις παγώνουν. Ο ίδιος είπε κάποτε με μια δόση ειρωνείας: «Ένας συνεπής άνθρωπος είναι κάποιος που είναι ψυχικά εξαντλημένος και δεν μπορεί πλέον να ξεπεράσει τον εαυτό του».
Θα πρέπει πάντα να θυμόμαστε αυτά τα λόγια σήμερα, όταν το πνεύμα αρχίζει να στερεύει λόγω της απελπισμένης πλημμύρας των συνθημάτων. Μόνο όταν τελικά απελευθερωθούμε από τα προπαγανδιστικά σκουπίδια των κυνηγών αρουραίων δεξιά και αριστερά που είναι τόσο απασχολημένοι σήμερα, προκειμένου να προσεγγίσουν πραγματικά τα μεγάλα προβλήματα που μας έχει παρουσιάσει η εποχή μας, θα μπορέσει να ξεκινήσει μια νέα πνευματική άνοδος. Όσο πιο γρήγορα και πιο διεξοδικά συμβεί αυτό, τόσο το καλύτερο.
*Μετάφραση Αργύρης Αργυριάδης
