Λίγο πριν το τέλος του ενός τετάρτου στου 21ου αιώνα, η ταχύτητα της ροής των εξελίξεων έχει επιταχυνθεί, τόσο που εξελίξεις είτε θετικές είτε αρνητικές είναι τόσες πολλές που άλλοτε θα έπαιρναν χρόνια για να συμβούν. Η Εξουσία έχει εξαπολύσει τη δράση της σε όλους τους κοινωνικούς, οικονομικούς, επιστημονικούς που αντί να απελευθερώνει τον άνθρωπο τον καθηλώνει ακόμα περισσότερο. Στον αντίποδα τα κοινωνικά κινήματα παρ’ όλες τις προσπάθειές τους ούτε εξελίσσονται ούτε δημιουργούν τις αναγκαίες ρωγμές για την πολυπόθητη έφοδο στον ουρανό. Ο Αναρχισμός δεν αποτελεί εξαίρεση. Πλέον οι αντιστάσεις και οι αγώνες μας είναι αυτοί της οπισθοφυλακής για να κρατηθούν τα κεκτημένα των δύο προηγούμενων αιώνων που με πολύ πόνο και αυταπάρνηση κερδίσαμε από την Εξουσία. Στο κείμενο αυτό, αναπτύσσω μερικά από τα θέματα του μακρύ αυτού καταλόγου που τα θεωρώ κομβικά για την σύγχρονη αναρχική σκέψη.
Υπάρχουν ορισμένα εμπόδια στην αναρχική σκέψη σήμερα. Υπάρχει ο διαχωρισμός της σκέψης από την πράξη, έτσι ώστε κανείς να μην μπορεί να βρει μέσα στη σκέψη καμία μορφή άμεσης δράσης. Αλλά η χειρότερη συσκότιση συμβαίνει όταν κανείς δεν μπορεί να βρει καμία σκέψη στις καθημερινές του δραστηριότητες. Αυτή η τελευταία χειρονομία περιλαμβάνει την κριτική εξέταση των πράξεών μας, προκειμένου να διακρίνουμε σε αυτές ένα ιδεολογικό πλαίσιο. Η προπαγάνδα της πράξης είναι, επομένως, σε αυτό το πλαίσιο, μόνο η εντατικοποίηση της ηγεμονικής προπαγάνδας, δηλαδή της ιδεοληψίας. Άρα, το παράδοξο είναι ότι όσοι επιχειρούν να ισχυριστούν ότι η σκέψη και η δράση πρέπει να επανενωθούν είναι εκείνοι που αρνούνται ριζικά τη σκέψη (όπου η «σκέψη» υπονοεί την νοητική ικανότητα να ασχολείται κανείς με την ιδεολογική κριτική).
Αναρχισμός, φευγαλέος ή καθολικός; Το ερώτημα αυτό φαίνεται σημαντικό επειδή εισάγει μια χρονική διάσταση. Είναι ο αναρχισμός ένας υποκειμενικός και αντικειμενικός μετασχηματισμός παρόμοιος με αυτό που οι λακανικοί ψυχαναλυτές αναφέρουν ως «πέρασμα» ή «πράξη»; Ή μήπως ο αναρχισμός σήμερα είναι μια εποχή που εκτείνεται πέρα από τη φευγαλέα στιγμή; Αν ξεκινήσουμε με τον πραγματιστικό προσανατολισμό, είναι πιθανό να φανταστούμε τις δύο θέσεις ως αντίθετα άκρα: υπάρχουν πρακτικές που ανοίγουν προσωρινούς αυτόνομους χώρους -ο αναρχισμός μιας μόνο διαμαρτυρίας ή μιας πανκ ροκ παράστασης- και υπάρχουν αδύνατες επαναστατικές στιγμές που ονειρευόμαστε και ανοίγουν ένα θεμελιωδώς νέο κόσμο. Ωστόσο, και οι δύο αυτές θέσεις είναι παγιδευμένες σε ένα πλαίσιο που παραμελεί τη σύγχρονη στιγμή. Ο σημερινός κόσμος είναι ένας κόσμος επείγοντος και εθισμού. Ο σύγχρονος καπιταλισμός παρουσιάζει σε όλους μας στιγμές βαθιάς κρίσης. Η παγίδα είναι να μην ανταποκριθούμε σε αυτές τις στιγμές έντασης με επείγουσες πρακτικές απαιτήσεις: δίκτυα αμοιβαίας βοήθειας, εκστρατείες αλληλεγγύης και ούτω καθεξής. Ο κόσμος στον οποίο βρισκόμαστε σήμερα απαιτεί επείγουσες απαιτήσεις που δεν μπορούν να ικανοποιηθούν μόνο με προσωρινές λύσεις: ένα νέο φάρμακο, μια ενημέρωση λογισμικού, ένα άλλο φεστιβάλ και ούτω καθεξής. Το κύκλωμα του επαναστατικού υποκειμένου δεν πρέπει ποτέ να βρεθεί παγιδευμένο σε μια κίνηση έντασης –υποκειμενικής ένδειας– προς μια «γρήγορη λύση» που προκαλεί μια επιθυμία και στη συνέχεια μια υποτροπή στην υποκειμενική ένδεια. Σήμερα δεν είναι η ώρα για υπομονή (θα λογαριαστούμε αργότερα), για μια άρνηση της απάντησης στις επείγουσες απαιτήσεις των σύγχρονων κρίσεων μας, όπως μας τις επιβάλει το σύστημα.
Ο εχθρός μας –ποιος είναι τώρα; Όσο παραμένουμε κυριολεκτικοί –όπως αυτοί οι φονταμενταλιστές αναγνώστες των ιερών γραφών– θα είμαστε ικανοί να σκεφτόμαστε μόνο με όρους μιας πεπερασμένης σειράς «τόπων εξουσίας». Η κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε σήμερα είναι και τόσο διαφορετική από αυτήν που διαφώνησαν ο Μπακούνιν και ο Μαρξ τόσες δεκαετίες πριν. Ωστόσο, η ανάλυσή μας δεν έχει αλλάξει. Αν και δεν πρέπει να μετατοπίσουμε την εστίασή μας από «το κράτος», τον «καπιταλισμό», τον «ρατσισμό», την «πατριαρχία» και ούτω καθεξής, αλλά να την αναλύσουμε υπό το πρίσμα του πώς αυτές ενδυναμώνονται σε μια κατάσταση επιθυμίας, εξουσίας, υποκειμενικότητας και απόλαυσης που ο καπιταλισμός απλόχερα προσφέρει. Θα πρέπει να αναρωτηθούμε πώς η απόλαυσή μας εμπλέκεται σε τεράστιες δομές εξουσίας. Εδώ, δεν πρέπει να φοβόμαστε να συζητήσουμε την απόλαυση σαν να ήταν ένας πολιτικός παράγοντας. Έτσι, η παλιά έκφραση που υποτίθεται ότι αποδίδεται στην Έμμα Γκόλντμαν «αν δεν μπορώ να χορέψω, δεν θέλω να είμαι μέρος της επανάστασής σας», θα έπρεπε σήμερα να διατυπώνεται ως: «αν πρέπει να χορέψω, δεν θέλω να είμαι μέρος της επανάστασής τους». Όταν ο χορός και η ευτυχία έχουν γίνει ο ακρογωνιαίος λίθος του Δυτικού Κόσμου, το μόνο που έχουμε να κάνουμε είναι να επιβεβαιώσουμε για άλλη μια φορά την ατομική μας επιλογή να μην απολαμβάνουμε πλέον. Φαίνεται σαφές ότι η εξουσία σήμερα δεν εντοπίζεται απαραίτητα μέσα σε μια πεπερασμένη λίστα «τόπων εξουσίας», αλλά μάλλον δομείται σύμφωνα με ένα συγκεκριμένο θέμα το οποίο καλείται «ο καπιταλιστικός λόγος». Ο σημερινός καπιταλισμός είναι επομένως σχεδόν εντελώς αχώριστος από την επιστήμη. Η σύγκλισή τους έχει ως αποτέλεσμα τον πολλαπλασιασμό μικρών αντικειμένων επιθυμίας που πολλαπλασιάζονται και προετοιμάζονται πάντα για να ικανοποιήσουν και να διεγείρουν τις επιθυμίες μας. Όταν ένα από αυτά τα αντικείμενα χάνει τη λάμψη του, υπάρχει ένα νέο που περιμένει κάπου αλλού.
Ωστόσο, αυτό το πρόβλημα είναι επίσης βαθιά επιστημολογικό. Ακόμη και η επαναστατική ποίηση και λογοτεχνία έχουν ανακτηθεί από τον καπιταλιστικό λόγο. Η σημερινή τέχνη υποβιβάζεται όλο και περισσότερο σε «λόγια σοφίας», που βρίσκονται στην ποίηση με τις μεγαλύτερες πωλήσεις ή στους μονολόγους στο ευκολονόητων σειρών Νetflix. Υπάρχουν πάντα μικρά λόγια τεχνητής σοφίας προετοιμασμένα εκ των προτέρων για να υποστηρίξουν την επιθυμία μας: κάθε ποίημα, κάθε επεισόδιο, κάθε επιστημολογικό κομμάτι, στέκεται από μόνο του και μπορεί να αντικατασταθεί από κάτι άλλο αντιφατικό ανά πάσα στιγμή. Δεν πρόκειται τόσο για την απώλεια της καθολικής αλήθειας όσο για την άνοδο του ναρκισσισμού που έχει συλληφθεί από την αγορά. Όταν τα βιβλία ποίησης με τις μεγαλύτερες πωλήσεις είναι λόγια βαθιάς επιβεβαίωσης, τότε ζούμε σε μια εποχή επαναστατικής παρακμής. Πώς να εντοπίσουμε τα λόγια τεχνητής σοφίας; Είναι τα πάντα γραμμένα με την ακόλουθη μορφή: «μερικές φορές... είναι εντάξει ότι…». Με άλλα λόγια, είναι μια «ιδιαίτερα καταφατική» λογική. Μπορούμε επίσης να δούμε πώς η κριτική παρέμβαση των ΛΟΑΤΚΙ+ έχει ανακτηθεί από αυτή τη λογική στα Δυτικά έθνη υπέρ της κυριαρχίας.
Η εναλλακτική λύση στον καπιταλιστικό λόγο δεν είναι ο αυταρχισμός. Ωστόσο, αν βιώνουμε μια εποχή επιστροφής στη συμβολική ισχύ, τότε τη βιώνουμε και ως τέχνασμα εξουσίας. Οι αυταρχικές πολιτικές που συζητήθηκαν εκτενώς μετά την COVID-19 είναι συνέπεια της ανεπάρκειας της εξουσίας. Αυτοί οι νέοι αυταρχισμοί που εμφανίστηκαν για να περιορίσουν, να ελέγξουν και να διαχειριστούν την συνδημία είναι, παρ’ όλα αυτά, αποδεδειγμένα ανεπαρκείς. Υπάρχει σήμερα μια άλλη δύναμη και είναι αυτή που προσπάθησα να αναλύσω εδώ και πολλά χρόνια. Ήταν αυτό που περιεγράφηκε ως γενική οικονομία στις κοινωνικές αντικειμενοτρόπες σχέσεις ως προς την κατασκευή ή μη του έμφυλου εαυτού. Υπάρχει κάτι έξω από τη γλώσσα με το οποίο πρέπει σήμερα να αντιμετωπίσουμε - επιπλέον, πρέπει σήμερα να αναγνωρίσουμε ότι η γλώσσα αντιμετωπίζεται καλύτερα ως η φλυαρία της απομονωμένης επικοινωνίας. Μιλάμε και ενεργούμε σε έναν κόσμο μη σχέσης, ουσιαστικά απομακρυσμένοι ο ένας από τον άλλον. Η σημερινή δυστοπική συνθήκη ανανεώνει το κόλπο αυτής της έλλειψης σχέσης, παρουσιάζοντάς μας την επιθυμία να συνδεθούμε ακόμη περισσότερο: Μάλιστα, είμαστε ίσως ακόμη πιο συνδεδεμένοι από ό,τι ήμασταν ποτέ, αλλά χωρίς πραγματική διασύνδεση, μιλάμε χωρίς να μας ακούει κανείς. Η κοινωνική αποστασιοποίηση βρίσκεται πλέον στην καρδιά της ανθρωπότητας. Χρειάζεται κάτι περισσότερο από την κλασική νεωτερική συνθήκη της ανάλυσης επί του προλεταριάτου το οποίο αποδρά από το αρτηριοσκληρωτικό σχέδιο της αριστεράς αλλά και ορισμένων «ταξικών» αναρχικών ουρών της, που την ακολουθούν μέσα στην αυτό-αναφορικότητα τους. Η σύγχρονη εποχή επιτρέπει φαινομενικά την φυγή από την ιδεολογία προς μια επιθυμητική αναρχία αλλά η απάντηση βρίσκεται μόνο στην επικαιροποίηση στο σήμερα ενός συγκροτημένου Αναρχισμό τόσο σε ατομικό όσο και στο συλλογικό πεδίο.
Αργύρης Αργυριάδης
