logo2

Η παρουσία των Ελευθεριακών Ιδεών από το 1860 έως το 1875


Μια μελέτη του Ελευθεριακού Ιστορικού Αρχείου.


Από το 1860 και μετά συναντάμε στον ελλαδικό χώρο τα πρώτα ελευθεριακά κείμενα και την οργανωμένη αναρχική δράση. Πολλά από αυτά γράφονται και εκδίδονται από αναρχικούς αλλά και από φιλελεύθερους-ριζοσπάστες της εποχής, οι οποίοι έχουν επηρεαστεί από τις δραστηριότητες των πρώτων σοσιαλιστικών ευρωπαϊκών ομάδων και διαδίδουν με ενθουσιασμό τις ελευθεριακές ιδέες των αναρχικών ευρωπαίων επαναστατών.

Ο Εμμανουήλ Δαούδογλου, έμπορος από τη Σμύρνη, θα γνωρίσει πιθανότατα τις αναρχικές ιδέες από Ιταλούς αναρχικούς πρόσφυγες. Μαζί με τον Ιταλό αναρχικό Amilcare Cipriani, ιδρυτή της «Δημοκρατικής Λέσχης», θα οργανώσουν μια ομάδα μαζί με άλλους Ευρωπαίους πολιτικούς πρόσφυγες και θα λάβουν μέρος στην αντιοθωνική εξέγερση του 1862. Θα φτιάξουν δικό τους οδόφραγμα στη περιοχή της Καπνικαρέας, όπου θα ανεμίσει η κόκκινη σημαία της επανάστασης.

Τα έτη 1864-1867 θα πάει στην Ιταλία στην περιοχή της Νάπολης και θα ενταχθεί στο τμήμα της Διεθνούς Ένωσης Εργαζομένων, μιας οργάνωσης που διατηρεί στενές σχέσεις με τον Μ. Μπακούνιν, που βρίσκεται κι αυτός εκεί από το 1865 έως τον Αύγουστο του 1867. Στο διάστημα αυτό θα γνωριστεί με την Μαρία Πανταζή, πόρνη στο επάγγελμα, η οποία θα γίνει η σύντροφος του και θα συμβιώσουν μέχρι το θάνατό του. Το 1870 τον συναντάμε πάλι στην Αθήνα, όπου και σκοτώνεται σε μία ρήξη στη "Δημοκρατική Λέσχη". Μετά το θάνατό του, η γυναίκα του Μαρία Δαούδογλου θα φύγει από την Ελλάδα. Θα την συναντήσουμε τελευταία φορά το 1871 στην Κομμούνα του Παρισιού. Θα εκτελεστεί μαζί με χιλιάδες κομμουνάρους από τους Βερσαλλιέρους.

Το πρώτο ελληνικό αναρχικό δημοσίευμα, το βρίσκουμε στις 3 (9) Σεπτεμβρίου 1861 στην ημερήσια εφημερίδα «Φως» (φύλλο 334) του Σοφοκλή Καρύδη. Αποτελεί το κύριο άρθρο της εφημερίδας με τίτλο "Η Αναρχία" μέρος Α και ο συγγραφέας του παραμένει ανώνυμος. Η εφημερίδα κατασχέθηκε από την Οθωνική αστυνομία ελάχιστες ώρες μετά την κυκλοφορία της .
Στο άρθρο αυτό ο συγγραφέας ορίζει την αναρχία ως την κοινωνική συμβίωση χωρίς θεσμοποιημένη εξουσία, "αναρχία θα είπη να μην έχωμεν καθόλου αρχάς" και  "..η αναρχία ήτοι η παντελής έλλειψις αρχών..". Η αντιεξουσιαστική τοποθέτηση του συγγραφέα τον οδηγεί να διακηρύξει ότι "…αι κυβερνήσεις λοιπόν, όσον καλαί και εγκρατείς και δίκαιαι και αν είναι, πάντοτε θα είναι ένα σαμάρι." Όλοι μπορούν να ζήσουν ".ίσοι και όμοιοι και ζώντες από την εργασίαν τους". Το δεύτερο μέρος του άρθρου, το οποίο ο ίδιος ο συγγραφέας ανακοινώνει, δυστυχώς δεν δημοσιεύτηκε ποτέ.

Η βάρβαρη έφοδος της αστυνομίας στα γραφεία της εφημερίδας, θα οδηγήσει τον ιδιοκτήτη να δημοσιεύσει άρθρο στο οποίο κατακρίνει τον αναρχισμό ως ουτοπικό και μη εφαρμόσιμο.
Η πρώτη δημοσίευση του άρθρου έγινε στο περιοδικό "Νέα Σύνορα" τ.32, η δεύτερη στο περιοδικό «Panderma» τ.13/14, η τρίτη ανεξάρτητη έκδοση από τον Νίκο Δανδή το 1974. Όλες αυτές οι εκδόσεις θεωρούν ως συγγραφέα τον Δ. Παπαρρηγόπουλο. Ο Π. Νούτσος στο έργο του «η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα» αποδεικνύει, ότι συγγραφέας του δημοσιεύματος είναι ο δημοσιογράφος Δημοσθένης Παπαθανασίου.  

Ο Δημοσθένης Παπαθανασίου γεννήθηκε στην Πορταριά του Πηλίου, άγνωστο πότε, και πέθανε στην Αθήνα το 1878. Δημοσιογράφος στο επάγγελμα, θα εργαστεί σε πολλές εφημερίδες της εποχής. Υπήρξε συντάκτης στο «Φως», στον εβδομαδιαίο «Φιλόπατρι» εφημερίδα του οποίου αναλαμβάνει την έκδοση το 1861, στη «Νέα Γενιά» και ως διευθυντής στο «Μέλλον».

Η αντίθεση στον Όθωνα, η ιδέα της κατάργησης του κράτους και η υπεράσπιση της παρισινής Κομμούνας θα σφραγίσουν όλες του τις δημοσιεύσεις.  Η έντονη κριτική που ασκούσε είχε θορυβήσει τους κρατούντες της εποχής, οι οποίοι προχωρούσαν συχνά στην κατάσχεση του επίμαχου φύλλου. Στις 21-1-1861 θα γράψει στον «Φιλόπατρι» ειρωνικά «..μη δυσαρεστούνται οι συνδρομηταί, όσοι δεν λαμβάνουν εγκαίρως το φύλλον….φυλάσσονται εσφραγισμένα και ασφαλή εις τα δωμάτια της Εισαγγελίας…». Την κριτική του αυτή θα τη πληρώσει στα Ναυπλιακά όταν θα συλληφθεί ως συνένοχος της εξέγερσης, αν και βρισκόταν στην Αθήνα. Θα φυλακιστεί στις φυλακές του Μεντρεσέ και θα εκτοπιστεί στην Κύθνο. Αυτόπτης μάρτυρας στα Κυθνιακά, θα τα αφηγηθεί δημοσιεύοντάς τα με τη μορφή ημερολογίου στην εφημερίδα «Νέα Γενιά».

Όταν θα ξεσπάσει η παρισινή Κομμούνα θα είναι από τους ελάχιστους υποστηρικτές της στον ελληνικό χώρο. Μέσα από την εφημερίδα του Μέλλον  , θα προπαγανδίσει τις ενέργειες των επαναστατών και θα πάρει μια ξεκάθαρη διεθνιστική θέση. Στο φύλλο της 11ης Μαΐου 1871 θα επαινέσει το γκρέμισμα της στήλης Βαντώμ από τους εξεγερμένους του Παρισιού.

Δεν πρέπει να παραλείψουμε την αναφορά στον δημοσιογράφο και ποιητή Παναγιώτη Πανά, που κι αυτός υπερασπίστηκε τη παρισινή Κομμούνα στην εφημερίδα "Μέλλον" της Αθήνας, χρησιμοποιώντας ως πηγή των πληροφοριών του τον αναρχικό Φλωράνς. Στην εφημερίδα «Εργάτης» που εκδίδει στην Αθήνα από τον Αύγουστο του 1875 μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1876, θα φιλοξενήσει ειδήσεις από την δραστηριότητα του ρώσικου αναρχικού κινήματος και του Μπακούνιν. Θα μεταφράσει άρθρα από το ιταλικό αναρχικό περιοδικό Plebe (Η Πλέμπα). Αλληλογραφεί με το επίσημο όργανο της αναρχικής ομοσπονδίας της Γιούρας και η εφημερίδα της «Bulletin de la Federation Jurassianne» αντίστοιχα θα μεταφράσει και θα δημοσιεύσει άρθρα από τον "Εργάτη".

Ο επτανήσιος αναρχικός Μικέλης Άβλιχος (1844-1917), υπήρξε σατυρικός ποιητής. Γεννήθηκε στο Ληξούρι της Κεφαλλονιάς. Τα πρώτα του γράμματα τα διδάχτηκε στο "Πετρίτσειο Λύκειο". Γόνος εύπορης οικογένειας, έφυγε για σπουδές στο πανεπιστήμιο της Βέρνης στην Ελβετία. Ταξίδεψε για δέκα χρόνια στο Παρίσι, τη Ζυρίχη και τη Βενετία. Εκείνη την εποχή η Βέρνη ήταν καταφύγιο των επαναστατών της Ευρώπης. Εκεί θα γνωριστεί με τον Μπακούνιν και θα ενστερνιστεί τον αναρχισμό. Στο ταξίδι του στο Παρίσι θα σχετιστεί με εναπομείναντες κομμουνάρους του 1871.

Θα επιστρέψει στο Ληξούρι όπου μέσα από τη ποίησή του και τη προφορική προπαγάνδα, κάνει γνωστές τις ιδέες του. Ήταν ανήσυχο πνεύμα, με ποιητικό ταλέντο και όπως οι περισσότεροι Κεφαλλονίτες, πολύ δυνατός στη σάτιρα και την ειρωνεία.

Η εξουσία, η παπαδοκρατία, η θρησκευτική πρόληψη, ο πόλεμος και οι ντόπιοι άρχοντες χτυπήθηκαν αμείλικτα από το ποιητή. Σιγά-σιγά ένας μικρός κύκλος σχηματίστηκε γύρω του, που ήρθε σε αντίθεση με τους συντοπίτες του οι οποίοι τον αποκαλούσαν "εθνοπροδότη" και "σατανά". Οδηγήθηκε στην απομόνωση και αρνιόταν πεισματικά να δημοσιεύσει τα ποιήματα του. Όπως αναφέρει ο Κορδάτος, ενώ στη Κεφαλλονιά είχε προκαλέσει την οργή και την πολεμική των πλουσίων, των παπάδων και του όχλου, στην Αθήνα εκτιμήθηκε πολύ από τους πνευματικούς κύκλους.

Η επίδραση που άσκησε ο Μ. Άβλιχος, δεν απόκτησε ποτέ έναν ισχυρό παρεμβατικό χαρακτήρα στην ιδεολογική διαμόρφωση της επτανησιακής διανόησης. Ένας όμως μικρός κύκλος Επτανησίων διανοουμένων, οι οποίοι κινούνταν στον πολιτικό χώρο του επτανησιακού Ριζοσπαστισμού ήρθαν σε επαφή, μέσω των σχέσεων που διατηρούσε, με τον Μπακούνιν και με τα περισσότερα αναρχικά ευρωπαϊκά έντυπα δημοσιεύοντας ειδήσεις και άρθρα. Μέχρι το τέλος της ζωής του παρέμεινε άθεος και αναρχικός. Τα τελευταία του λόγια ήταν: Μην κλαίτε! Ο Μικέλης πάει στη ζωή.   

Παράλληλα, σημαντική είναι η παρουσία στα Επτάνησα του εγκυκλοπαιδιστή Ν. Κονεμένου (1832-1907), φίλου του αναρχικού ποιητή Μικέλη Άβλιχου. Κερκυραίος, γνώστης και υπερασπιστής των προυντονικών θέσεων, θα είναι από τους πρώτους που θα χρησιμοποιήσει τον όρο «κομμουνισμό» και θα προβάλλει τα δικαιώματα της γυναίκας. Θα υιοθετήσει και θα προπαγανδίσει το όραμα μιας κομμουνιστικής κοινωνίας θεμελιωμένης στη βάση της κοινοκτημοσύνης της κοινότητας των χιλίων μελών, πιστεύοντας ότι ένα τέτοιο μοντέλο ανταποκρίνεται στις συνθήκες του αγαπημένου του νησιού. Στο δημοσιευμένο στα ιταλικά βιβλίο του, στην Κέρκυρα το 1893, με τίτλο «Κλέφτες και φονιάδες» γράφει «…και το συμπέρασμα είναι ότι μονάχα με την αλλαγή του συστήματος και την κατάργηση της ιδιοκτησίας θα ήταν δυνατόν να διορθωθεί αμέσως και σχεδόν ριζικά, τουλάχιστον κατά τα εννέα δέκατα το κακό…», 
«…σε τέτοια κοινωνία και σε τέτοια κυβέρνηση εγώ θα συμβούλευα να διορθωθεί εάν αυτό ήταν δυνατό. Αλλά εάν η διόρθωση δεν είναι εφικτή, θα συμβούλευα, για οικονομία, τη διάλυση μέχρι το χρόνο κατά τον οποίο θα ήταν δυνατή η διόρθωση…»

«…Το βέβαιο είναι ότι οι αρχές του κομμουνισμού εξαπλώνονται κάθε μέρα με την ίδια αναλογία με την οποία εξαπλώνονται οι ανάγκες και η φτώχεια. Η επανάσταση, είναι τρομαχτική επανάσταση, δεν μπορεί να αργήσει, αυτό είναι ξεκάθαρο…».

Ένας άλλος αναρχικός του κύκλου της Αθήνας είναι ο Δημήτριος Παπαρρηγόπουλος (1841-1873), γιος του γνωστού ιστορικού. Το 1861, με τη μορφή φυλλαδίου ανώνυμα και σχεδόν παράνομα, σε ηλικία μόλις 18 ετών θα κυκλοφορήσει ένα βιβλίο-σταθμό για εκείνη την εποχή, με τον τίτλο «Σκέψεις ενός ληστού ή η καταδίκη της κοινωνίας». Ο Δ. Παπαρρηγόπουλος σε ηλικία 23 ετών θα ανακηρυχτεί διδάκτωρ της Νομικής του Πανεπιστημίου Αθηνών και θα ασκήσει το επάγγελμα του δικηγόρου. Ασχολήθηκε με τους αρχαίους Έλληνες και Λατίνους συγγραφείς και έγραψε ιστορικές και φιλολογικές μελέτες. Κυριότερη ιστορική μελέτη είναι τα "Απόκρυφα Ευαγγέλια". Σημαντικό δημοσίευμα είναι η "Συνοπτική Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης". Εξέδωσε τρεις ποιητικές συλλογές και έγραψε δύο θεατρικές κωμωδίες. Η πρώτη "Συζύγου εκλογή" μεταφράστηκε στα γαλλικά από τον Αιμίλιο Λεγκράν και παίχτηκε με επιτυχία στο Παρίσι, ενώ η δεύτερη "Αγορά", εκδόθηκε το 1871 και παίχτηκε στην Αθήνα. Πέθανε σε ηλικία 32 ετών, το 1873, από απεργία πείνας, διαμαρτυρόμενος για τις κακές συνθήκες διαβίωσης στις φυλακές της Ελλάδας.

Η περίοδος 1875- 1880

Η περίοδος 1860- 1875 σφραγίζεται από την εμφάνιση των ελευθεριακών ιδεών στην Ελλάδα, οι οποίες παρουσιάζονται και κινούνται παράλληλα στην Αθήνα και στα Επτάνησα. Ο χαρακτήρας αυτής της συγκεκριμένης παράδοσης θα καλλιεργήσει το έδαφος για την συγκρότηση αρκ